De romantische tuinkunst van Johann David Zocher jr

January 13, 2018 | Author: Anonymous | Category: Geschiedenis, Wereldgeschiedenis
Share Embed Donate


Short Description

Download De romantische tuinkunst van Johann David Zocher jr...

Description

De romantische tuinkunst van Johann David Zocher jr. (1791-1870) en Hendrik van Lunteren (1780-1848)

MA- eindscriptie Cultureel Erfgoed Naam: Tessa de Vries Studentnummer: 0340855 Begeleider: Erik Nijhof Datum: juli 2008

Inhoudsopgave

Inleiding

p. 2

H1. Een nieuw natuurbesef en een nieuwe tuinstijl

p. 4

H2. De achtergronden en de opkomst van de landschapsstijl in Engeland

p. 9

H3. De landschapsstijl in Nederland

p.16

H4. De buitenplaatsen Vollenhoven en Slot Zeist

p.29

Conclusie

p.36

Literatuur

p.43

1

Inleiding In Nederland werd aan het eind van de achttiende eeuw een nieuwe tuinstijl geïntroduceerd: de landschapsstijl. Dit is dan nog een vroege vorm van de stijl die vanuit Engeland werd overgenomen. Deze landschappelijke stijl ging samen met een nieuw natuurbesef. Mede door de opkomende romantische beweging veranderde de houding ten opzichte van de natuur. In de tuin uitte dit zich door het streven naar een ‘natuurlijke’ tuin waarin glooiingen, slingerende paden en beken werden aangebracht. In deze scriptie wil ik de ontwikkeling van de landschapsstijl in Nederland behandelen. Hiervoor zal ik me verdiepen in de verschillende achtergronden van de landschapsstijl en de vorming van het romantische natuurbeeld. Uiteraard komen daarbij verschillende tuinarchitecten aan bod. De aandacht zal vooral uitgaan naar de architecten J.D. Zocher jr. en Hendrik van Lunteren, die in de landschappelijke stijl werkzaam waren. Mijn onderzoeksvraag is als volgt: ‘Op welke wijze heeft de landschapsstijl zich ontwikkeld in Nederland in de eerste helft van de negentiende eeuw en wat was hierin het aandeel van Johann David Zocher jr. (1791-1870) en Hendrik van Lunteren (1780-1848)?’. Gezien de tijd en ruimte die voor deze scriptie geboden is, zal hierin sprake zijn van een aanzet en niet van een volledige uitwerking van de vraagstelling en ik zal me dan ook voornamelijk baseren op literatuuronderzoek. Wanneer de ontwikkeling van de landschapsstijl in Nederland wordt beschreven wordt telkens J.D. Zocher jr. genoemd als degene die hiervoor verantwoordelijk is geweest. Maar ook zijn tijdgenoot Hendrik van Lunteren heeft vele tuinen in landschappelijke stijl ontworpen1 en het is daarom de moeite waard om deze tuinarchitect nader te bestuderen. J.D. Zocher jr. en Hendrik van Luteren waren beiden onder meer werkzaam op buitenplaatsen op de Utrechtse Heuvelrug. Dit gebied werd in de negentiende eeuw beschouwd als het ultieme romantische landschap en daarom een ideale plek voor het aanleggen van een buiten. Nam Van Lunteren wellicht de stijl van Zocher over of gaf hij een geheel eigen invulling aan de landschapsstijl? Ik zal een vergelijking maken van hun ontwerpstijlen. Van beide architecten zullen de stijlkenmerken uitgewerkt worden aan de hand van voorbeelden van buitenplaatsen op de Utrechtse Heuvelrug. Deze kenmerken zullen vervolgens met elkaar vergeleken worden op hun verschillen en overeenkomsten. Daarnaast zijn ook de achtergrond en de verschillende invloeden van beide architecten van belang. Deze kunnen verhelderend werken voor de uiteenzetting van hun tuinstijlen.

2

Omdat het romantische natuurbesef en de landschapsstijl complexe begrippen zijn zal ik deze om te beginnen behandelen in hoofdstuk één. Ook zal in dit hoofdstuk duidelijk worden op welke manier deze begrippen aansloten bij het gebied van de Utrechtse Heuvelrug (dat later bekend werd als de Stichtse Lustwarande). Hier worden ook de architecten J.D. Zocher jr. en Hendrik van Lunteren geïntroduceerd. Vervolgens is het van belang om nog dieper in te gaan op het ontstaan van landschapsstijl in Engeland en de verandering van de houding ten opzichte van de natuur die hieraan vooraf ging. Dit zal in het tweede hoofdstuk aan de orde komen. Dan is er voldoende basis gelegd om in hoofdstuk drie de introductie van de landschapsstijl in Nederland te behandelen. In dit hoofdstuk zal ook de verdere ontwikkeling van de landschapsstijl in Nederland aan bod komen. In deze ontwikkeling zullen ook J.D. Zocher jr. en H. van Lunteren worden geplaatst en zullen hun persoonlijke en professionele achtergronden aan bod komen. In het vierde hoofdstuk worden de stijlkenmerken van beide architecten uiteengezet aan de hand van de ontwerpen voor de buitenplaatsen Vollenhoven te de Bilt (Van Lunteren, 1828) en Slot Zeist te Zeist (Zocher, 1831). Tot slot zal de vergelijking tussen Zocher en Van Lunteren verder worden uitgewerkt en volgt de conclusie.

P. Lammertse-Tjalma, ‘Hendik van Lunteren (1780-1848): “vermaarde aanlegger van landgoederen en wat tot verfraaiing in het bouwkundig vak daarbij behoort” Tuinkunst 3 (1997) 36-75. 1

3

H1. Een nieuw natuurbesef en een nieuwe tuinstijl ‘De ongemeene rijkdom van landelijke toonelen, nu niet meer eenzelvig plat, maar door hoogten en laagten, door wei- en zaailanden, door bosch en konstige vijvers afgewisseld, kan niet anders dan verkwikkend zijn voor den reiziger, die reeds geruime tijd het stadsgewoel (…) heeft kunnen genieten.’2

Dit is een citaat afkomstig uit een reisverslag van de Utrechtse Heuvelrug uit 1806. Uit deze woorden spreekt duidelijk een romantisch natuurgevoel dat het heuvelgebied bij deze reiziger losmaakte. Ook komt de tegenstelling tussen de drukte van de stad en de verkwikkende werking van de natuur naar voren. Dit beeld is echter niet altijd zo positief geweest, de houding van de mens ten opzichte van de natuur heeft een lange geschiedenis doorlopen en is ook nu nog altijd in ontwikkeling. Zo werd in de middeleeuwen de wildernis als iets gevaarlijks en angstaanjagends gezien en de natuur werd dan ook zo ver mogelijk op afstand gehouden en gemeden. Dit gevoel van onmacht veranderde in de loop van de tijd in een gevoel van macht, men ging de natuur zien als iets dat volledig beheerst kon worden. Van dit superioriteitsgevoel kwam men langzamerhand weer terug en men ging de natuur in zijn ongerepte vorm waarderen. Het begrip ‘natuur’ heeft geen constante waarde, het verandert mee met de houding die de mens aanneemt. Het is dus eerder de perceptie ván, dan daadwerkelijk de natuur zelf. Om de natuur te kunnen ervaren heeft de mens bagage nodig en dat sluit aan bij hoe Simon Schama het zo mooi verwoord heeft. Hij beschrijft deze bagage als de ‘heavy cultural backpacks’ die we met ons meedragen wanneer we de wildernis ingaan.3 In deze backpack zit de informatie om natuur te kunnen herkennen als zodanig en ook ligt hierin een bepaald waardeoordeel besloten of dit nu ‘angstaanjagend’ of ‘idyllisch’ is. Het natuurbegrip wordt door verschillende factoren bepaald, zo spelen de leefomstandigheden en het wereldbeeld van een bepaalde periode een belangrijke rol. Zo was in de middeleeuwen veel terrein slecht begaanbaar en onveilig. Tijdens de Verlichting raakte men ervan overtuigd dat alles volgens logische wetten te verklaren was en dat ook de natuur daardoor controleerbaar was. Een belangrijke plek waar het natuurbegrip tot uitdrukking werd gebracht was de tuin. De tuinkunst heeft in de loop van de geschiedenis een grote ontwikkeling doorgemaakt en 2

Zoals geciteerd in: K.M. Veenland-Heineman, Tuin en park: historische buitenplaatsen in de provincie Utrecht (Utrecht 1992) 50. 3 S. Schama, Landscape and memory (New York 1995) 6-7.

4

daarin wordt ook de houding van de mens ten opzichte van de natuur weerspiegeld. Toen in de loop van de achttiende eeuw het idee van ongereptheid aantrekkelijk werd gevonden vertaalde dit zich in de vormgeving van de tuin. In die periode was de formele classicistische tuinstijl in de mode met strakke lijnen en geometrische vormen. Hiertegenover werd toen een nieuwe tuinstijl geplaatst met meer natuurlijke vormen, vloeiende lijnen en werd de tuin als het ware onderdeel van het natuurlijke landschap daaromheen. De planten en bomen moesten niet langer zorgvuldig getrimd worden, maar konden in hun natuurlijke vorm groeien. Dit ontwikkelde zich in de Engelse landschapsstijl die zich later vanuit Engeland over heel Europa verspreide als de nieuwste tuinmode. Dat de natuur een complex begrip is moge inmiddels duidelijk zijn, maar het is ook een begrip van tegenstrijdigheden. Vaak werden (en nog steeds) gebieden als natuur bestempeld die juist door toedoen van de mens hun vorm hadden gekregen. In Nederland is de ongerepte natuur intussen zo goed als verdwenen. Hieraan is een cultiveringproces vooraf gegaan die al heel lang geleden in gang is gezet. Deze tegenstrijdigheid van natuur en cultuur gold ook voor de landschapsstijl die vooral natuurlijk moest zijn, maar juist heel bewerkelijk was. Het ontwerp voor een dergelijke tuin werd heel precies uitgedacht en de uitvoering ervan had letterlijk heel wat voeten in de aarde. Vaak werden er waterlopen vergraven en kunstmatige heuvels gemaakt met de vrijgekomen aarde. Ook werden er uitzichten en doorkijkjes gecreëerd waarvoor de beplanting precies op de juist plek moest staan en waarvoor de paden een bepaald verloop moesten krijgen. Het draaide uiteindelijk om de beleving van de wandelaar die al lopend door de tuin op een ultieme manier de natuur kon ervaren. Aan deze ‘natuur’ werden echter hoge eisen gesteld. Deze moest voldoen aan een heel specifiek ideaalbeeld. Hiervoor haalde men inspiratie uit de schilderkunst uit de zeventiende eeuw waarin arcadische landschappen te zien waren. In de tuin moesten deze pittoreske taferelen zo goed mogelijk vertaald worden.

De Stichtse Lustwarande en de landschapsstijl

In Nederland kwam de nieuwe landschappelijke tuinstijl en het bijbehorende natuurgevoel in de loop van de negentiende eeuw op. Vooral het landschap van de Utrechtse Heuvelrug sloot hierbij goed aan, zoals ook al bleek uit het bovengenoemde citaat. Door de vorming van een stuwwal tijdens de laatste ijstijd waren hier, voor Nederlandse begrippen, bergen ontstaan. Ook was in het begin van de negentiende eeuw het waterpeil nog veel hoger op de heuvelrug dan tegenwoordig, waardoor het water goed bereikbaar was voor het creëren van 5

waterpartijen en slingerende beekjes zoals dat paste binnen het nieuwe ideaalbeeld. De landschapsstijl ontwikkelde zich voornamelijk op buitenplaatsen van rijke lieden. Deze landgoederen in het gebied tussen Utrecht en Rhenen zouden vanaf het eind van de negentiende eeuw bekendheid krijgen als de Stichtse Lustwarande. Een buitenplaats was een landgoed dat als zomerverblijf werd ingericht voor rijke stedelingen. Huis en tuin werden telkens aangepast of nieuw gebouwd in de laatste mode. De nieuwe reeks buitenplaatsen van de Stichtse Lustwarande die werden aangelegd in de negentiende eeuw waren voornamelijk voor rijke kooplieden en bestuurders uit Utrecht en Amsterdam. Behalve dat de heuvelrug geschikt was voor de nieuwe tuinstijl was er ook een praktische reden waarom dit gebied zo aantrekkelijk was. Na de Franse tijd waren deze kale zandgronden namelijk heel goedkoop te verkrijgen. Daarnaast kwam het tegemoet aan de behoefte om de drukke stad te ontvluchten en aan het verlangen naar het gezonde buitenleven. Vanaf 1800 werd de ene na de andere buitenplaats aangelegd, vaak vlak naast elkaar, dit ging zo gedurende ruime een eeuw door. Toen in 1818 de weg tussen Utrecht en Rhenen verhard werd, maakte dit het gebied veel toegankelijker en hierdoor ontstonden er meer mogelijkheden voor de aanleg van nieuwe buitenplaatsen.4 Nergens anders in Nederland werd de landschapsstijl zo fanatiek en in korte tijd toegepast als op de Heuvelrug.5 Dit gebeurde vooral in de eerste helft van de negentiende eeuw en had een grote invloed op het landschap. De buitenplaatsen hadden vaak een flink stuk grond met een tuinaanleg, een productiebos en bouwgronden. Voorheen bestond de heuvelrug vooral uit kale zandgronden met heide, maar door de aanleg van tuinen en productiebossen veranderde dit in een bosrijk gebied. Onder aan de heuvel waar de kleigrond begon strekten zich de bouwlanden uit. Het landschap vervulde nog een andere belangrijke rol, want de natie kon in deze periode weer werken aan de opbouw van een eigen identiteit en het Nederlandse landschap werd hiervan een belangrijke vertegenwoordiger.6 Dit had tot gevolg dat binnen de landschapsstijl het Engelse landschapsideaal werd aangevuld met het typisch Nederlandse landschapsbeeld waarbij de nadruk lag op het agrarische karakter en de aanwezigheid van water. De manier waarop landschap gevormd wordt in een wisselwerking tussen natuur en mens wordt door Kolen uitgebreid beschreven in zijn theorie van ‘de biografie van het landschap’. In algemene zin zijn mens en natuur van invloed op elkaar, maar de personen die een specifieke bijdragen hebben geleverd aan de vorming van het landschap 4

C.S. Oldenburger-Ebbers, A. Backer en E. Blok, Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur: deel Oost en Midden: Gelderland en Utrecht (Rotterdam 1996) 46-47. 5 C.L. van Groningen, De Utrechtse Heuvelrug: de Stichtse Lustwarande: buitens in het groen (Zwolle 1999) 39. 6 Lammertse-Tjalma, ‘Hendik van Lunteren (1780-1848)’, 54.

6

zijn te beschouwen als historische actoren.7 Dit begrip is zeker van toepassing op de buitenplaatseigenaren en natuurlijk op de architecten die voor hen aan het werk gingen. Zij hadden een groot aandeel in de vorming van het Nederlandse landschap in de negentiende eeuw.

De architecten van de landschapsstijl

Als het over de landschapsstijl in Nederland gaat is er zoals gezegd maar één naam die telkens wordt aangedragen en dat is Zocher. Of er nu gesproken wordt over de ontwikkeling van deze stijl in heel Nederland8 of alleen op de Utrechtse Heuvelrug,9 Zocher is degene die verantwoordelijk wordt gehouden voor het eigenhandig creëren van een volwaardige landschapsstijl. Zocher was de familienaam van drie generaties (tuin)architecten, waarvan Johann David Zocher jr. (1791-1870) de grootste bekendheid heeft gekregen. Zijn vader paste eind achttiende eeuw al een vroege vorm van de landschapsstijl toe in zijn ontwerpen. Hierbij was eerder sprake van losse elementen binnen de nog formele aanleg dan van een geheel nieuwe tuinstijl. Zocher jr. borduurde hierop verder en bracht een totaal tuinbeeld tot stand, waarbij de formele structuur volledig doorbroken werd. Een landschapstuin bestaat uit een glooiend landschap met slingerende paden en waterpartijen, in een landelijke setting en vaak aangekleed met exotische bouwwerken of follies. Zocher jr. was zelf ook architect en hij zorgde ervoor dat huis en tuin een samenhangend geheel vormde, ook wanneer hij alleen de opdracht kreeg voor het ontwerp van de tuin. Zocher jr. heeft vele opdrachten gemaakt door het hele land voor buitenplaatseigenaren en voor gemeenten. De stijlkenmerken die hij ontwikkelde voor landgoederen paste hij ook toe op ander soort plekken, zoals voor begraafplaatsen, stadssingels en openbare parken. In dezelfde periode als Zocher jr. was er op de Utrechtse Heuvelrug echter nog een groot tuinarchitect werkzaam in de landschappelijke stijl, Hendrik van Lunteren (1780-1848) genaamd. Ook hij heeft een belangrijk aandeel gehad in de vorming van de Stichtse Lustwarande. Na hem hebben nog twee generaties Van Lunteren het vak van tuinarchitectuur

7

J.C.A. Kolen, De biografie van het landschap: drie essays over landschap, geschiedenis en erfgoed ([S.I.] : [s.n.] 2005) 12. 8 C.S. Oldenburger-Ebbers, ‘De tuinarchitectuur van de Zochers. Deel 3: Enige proeven van ontwerpanalyses van projecten van J. D. Zocher sr. en jr., C. G. Zocher en L. P. Zocher, gezien in het licht van de ontwikkeling van de negentiende eeuwse landschapsstijl in Nederland’, Groen 10 (1991) 23-29, aldaar 29. 9 C.L. van Groningen, De wooncultuur op de Stichtse Lustwarande van de zeventiende tot de twintigste eeuw ([S.I.]: [s.n.],2003) 144.

7

voortgezet. In tegenstelling tot Zocher is de naam Van Lunteren niet zo bekend gebleven.10 Het feit dat Zocher jr. aanzienlijk langer geleefd heeft dan Van Lunteren kan ook hierop van invloed zijn geweest. Naar het werk van Van Lunteren is lange tijd weinig onderzoek gedaan tot een aantal jaar terug. In de afgelopen paar jaar is er een aantal interessante artikelen verschenen over Van Lunteren. Hieraan heeft ook de vondst van een ontwerptekening van het landgoed Vollenhoven in 2005 een impuls gegeven.11

De Stichtse Lustwarande in het heden

Vandaag de dag bestaat er nog ongeveer een derde van het oorspronkelijke aantal buitenplaatsen van de Stichtse Lustwarande en zij vertegenwoordigen een belangrijk deel van ons erfgoed. In de loop van de twintigste eeuw zijn vele van de buitenplaatsen verwaarloosd en ernstig in verval geraakt of uiteindelijk afgebroken. Tegenwoordig wordt gelukkig de cultuurhistorische waarde van de Stichtse Lustwarande ingezien en worden de resterende landgoederen goed onderhouden en waar mogelijk in oude glorie hersteld. Hierbij worden ook ontwerpen in de landschapsstijl van Zocher en Van Lunteren gerestaureerd, of wanneer er alleen nog enkele kenmerken terug te vinden zijn worden deze weer zichtbaar gemaakt. Ondanks de veranderingen op de Utrechtse Heuvelrug zoals door verstedelijking en uitbreiding van de infrastructuur, is deze omgeving nog altijd zeer goed in staat om bij de wandelaar romantische gevoelens naar boven te halen.

Lammertse-Tjalma, ‘Hendik van Lunteren (1780-1848)’, 37. C.L. van Groningen en F.M. Heijkoop, ‘Vollenhoven en Hendrik van Lunteren’, Historische woonsteden & tuinen 1 (2007) 12-17. 10 11

8

H2. De achtergronden en de opkomst van de landschapsstijl in Engeland In de achttiende eeuw komt er in Engeland een nieuwe tuinstijl tot ontwikkeling. Deze stijl verspreidde zich daarna verder over Europa en zou bekend worden als de ‘Engelse landschapsstijl’. Deze verandering in stijl wordt vaak uitgelegd als een tegenreactie op de formele classicistische stijl die op dat moment de tuinkunst domineerde. Dit is echter een te simpele visie, er zijn veel meer factoren aanwijsbaar die een rol hebben gespeeld bij het ontstaan van de landschapsstijl. Van groot belang voor deze ontwikkeling was met name een verandering die zich voordeed in de houding van de mens ten opzichte van de natuur. Binnen de rococostijl werd voor het eerst afbreuk gedaan aan de strikte regelmaat van de barokke aanleg. Deze stijl kwam echter voort uit verveling van de strakke geometrie en hierbij was nog geen sprake van een ander natuurbegrip.12 Door de eeuwen heen heeft de manier waarop de mens de natuur beschouwde telkens een geleidelijke verandering doorgemaakt. In de middeleeuwen werd de natuur vooral gezien als iets waar macht en dreiging vanuit ging. Dit had tot gevolg dat er in de vormgeving van de tuin een strikte afscheiding met de omgeving werd aangebracht. De wildernis met al zijn gevaren moest op veilige afstand worden gehouden. De middeleeuwse kloostertuin was rechthoekig van vorm en werd geheel omsloten door een muur of een haag. De tuin had voornamelijk een praktische functie en werd gebruikt als groente- en kruidentuin. Vanwege het besloten karakter wordt ook wel de Latijnse term ‘Hortus Conclusus’ gebruikt. Tijdens de renaissance trad er een verandering op en men ging de schoonheid van de natuur inzien. De mens waande zich niet langer overgeleverd aan de natuur en dit gevoel kon plaats maken voor een meer gelijkwaardige verhouding. Dit zette zich nog verder door in de Verlichting en de mens ging zich zelfs superieur voelen. De natuur kon beheerst worden en naar eigen wens in cultuur worden gebracht. De schepping werd nog altijd toegeschreven aan God, maar de natuurverschijnselen werden verklaard aan de hand van empirisch-rationele wetmatigheden. In de tuinkunst leidde dit tot symmetrische ontwerpen opgebouwd uit geometrische vormen en strakke lijnen. Hoewel de wetenschappelijke benadering veel meer kennis over de natuur opleverde, leidde dit tegelijkertijd tot een vervreemding van diezelfde natuur. Dat wat niet op een rationele manier uitgelegd kon worden, de irrationele en emotionele aspecten, viel als het ware af. Binnen de burgerlijke cultuur ontstond een vrees voor de verzakelijking van de

9

wereld door overheersing van de wetenschappen. Hierdoor kwam een hernieuwde behoefte op aan het emotionele, esthetische en religieuze, zoals vertegenwoordigd in ‘de schone natuur’. Deze nieuwe natuurbeschouwing kwam tot verdere ontwikkeling binnen de romantiek.13 De filosoof Shaftesbury keurde de beheersing van de natuur door de mens af. De natuur mocht als goddelijke creatie niet in haar oorspronkelijkheid worden aangetast, zo stelde hij. Het nieuwe natuurgevoel dat werd uitgedragen in de literatuur, de filosofie en de schilderkunst werd zeer snel overgenomen door de burgerij. Hierbij ging het om een stedelijke elite die door industrie, handel of koloniale ondernemingen zeer vermogend was geworden. Aan het einde van de zeventiende eeuw was het de Engelse adel die de macht en de rijkdom in handen had en bovendien toonaangevend was op het gebied van de kunsten. Maar in de loop van de achttiende eeuw kwam hier verandering in en werd deze positie geleidelijk aan overgenomen door de opkomende burgerij. De stedelijke elite wilde zich spiegelen aan de traditionele landadel en liet daarom net als zij landgoederen aanleggen.14 Een landgoed werd gezien als een statussymbool en bood de gelegenheid om te pronken met de rijkdom. Zij gebruikte dit als buitenplaats voor het verblijf tijdens de zomermaanden, wanneer zij hun huis in de stad verruilden voor de omgeving van het platteland. Anders dan het geval was voor de landadel, waren zij niet van het land afhankelijk voor hun inkomsten. Dit gaf hun alle ruimte om het nieuwe gevoel voor de natuur om te zetten in een tuinaanleg en het landschap met een puur romantische blik te bezien. De elementen van het agrarische landleven die hierin werden opgenomen, waren dan ook gereduceerd tot een decorfunctie binnen het romantische totaalbeeld. Door de opkomst van de industrialisatie en de snelgroeiende steden was de behoefte om te ontsnappen aan de dagelijkse werkelijkheid tegen het einde van de achttiende eeuw alleen maar toegenomen. Doordat in het heden de veranderingen zo snel gingen zocht men houvast in het verleden en greep terug naar de oude culturen van de Grieken en de Romeinen.15 Ook de gotiek werd opnieuw gewaardeerd als vertegenwoordiger van de ambachtelijkheid. De voorliefde voor de klassieke Oudheid had nog een extra impuls gekregen door de archeologische opgravingen van Pompeii in 1748. De culturele elite van Europa ging zelfs reizen ondernemen naar Italië, Griekenland en Egypte om de restanten van de klassieke culturen met eigen ogen te aanschouwen. Daarnaast deden er reisverhalen uit

12

D.C. Louwerse, De landschapsstijl: ontwikkeling van een nieuw natuurbegrip en een nieuwe vormentaal in de 18e eeuwse tuinkunst (Wageningen 1979) 39. 13 Ibidem, 7. 14 Ibidem, 31.

10

China de ronde, die een ware China-mode teweeg brachten. Al deze invloeden vonden hun weg in de landschapsstijl en werden opgenomen in het nieuwe tuinideaal. Dit ideaalbeeld is te beschrijven als een zacht golvend arcadisch rivierlandschap, tegen de achtergrond van een vredig landleven, met een naar de klassieke Oudheid verwijzende tempel of ruïne en bovendien verrijkt met exotische bouwsels.

De ontwikkeling van de landschapsstijl in Engeland

De Engelsman Joseph Addison (1672-1719) was een van de eerste die het nieuw ontstane natuurbegrip verbond met een nieuw tuinideaal en aan het begin van de achttiende eeuw schreef hij hierover in zijn weekblad The Spectator. Addison zette zich af tegen de beperktheid en de onnatuurlijkheid van de baroktuin. De nieuwe tuin moest verlost zijn van de strakke geometrie en zich spiegelen aan scènes uit de natuur. Hij had hiervoor inspiratie gevonden in de overwoekerde renaissance tuinen. Deze waren niet onderhouden waardoor de natuur zijn gang had kunnen gaan en het was juist deze verwildering die tot de verbeelding sprak. Daarnaast had Addison kennis genomen van de reisverslagen over China met daarin beschrijvingen van de mooie tuinen en paleizen. Het ideaal van Addison was dat de tuin met zijn verschillende elementen (zoals weiden, boomgaard, parterre) een geheel vormde. Dit in tegenstelling tot de formele stijl waarbij de verschillende onderdelen van elkaar gescheiden werden. Hoewel Addison zich niet met de praktijk van de tuinkunst bezighield, had hij hier wel invloed op. Van weekbladen (die in die tijd een betrekkelijk nieuw medium vormden) mag worden aangenomen dat deze een grote invloed hadden op de lezers, waaronder kunstenaars, dilettanten en opdrachtgevers.16 Het was vooral de leek die zich inzette voor de uitvoering van het nieuwe tuinideaal in de praktijk. Dit was het geval omdat er op dat moment nog amper tuinarchitecten waren die zich op professionele wijze bezighielden met de nieuwe tuinstijl. Wel waren er hoveniers, maar zij waren opgeleid in de formele traditie en waarschijnlijk niet bereid om deze stijl zomaar de rug toe te keren. Het waren geïnteresseerde mensen uit de stedelijke elite die, enthousiast geworden door de romantische ideeën, op hun eigen buitenplaats aan de slag gingen met het nieuwe tuinideaal. Hoewel het enthousiasme aanwezig was, lukten het hen als amateurs niet om met hun ontwerp tot een goed totaalbeeld te komen. Ook schoten zij in de

15

J. van Veelen, Romantiek in de tuinkunst: de romantische beweging in Engeland in de 18 e eeuw, de romantische tuinkunst in de 18e en 19e eeuw in Nederland, het Vondelpark 1850-1978 (Wageningen 1978) 11. 16 Louwerse, De landschapsstijl, 14-15.

11

vormgeving nog wat te kort in helderheid.17 Later zouden er dilettanten aan het werk gaan die beter slaagden in het vormgeven van arcadisch landschap. Een ontwerp dat heel beroemd werd was Stourhead in Wiltshire (1741-1785). Hiervoor was de bankier Henry Colt Hoare verantwoordelijk. In zijn ontwerp was heel duidelijk het arcadische ideaalbeeld uit de zeventiende-eeuwse schilderkunst terug te zien.18 Het was de Burlington Group die de landschapsstijl tot een ware kunstvorm wist te verheffen. Dit was een groep kunstenaars die Lord Burlington (1694-1753) om zich heen verzameld had. Hij was zeer geïnteresseerd in kunst, hij was classicistisch georiënteerd en bovendien zeer vermogend. Onder de kunstenaars bevond zich onder andere Alexander Pope (1688-1744), wiens ideeën vergelijkbaar waren met die van Addison. Hij bracht een aantal typische kenmerken in, die als blijvende standaard zouden gelden binnen de landschapsstijl. Deze waren onder meer aspecten als verrassing, contrast (bijvoorbeeld tussen licht en donker) en de ha-ha, oftewel een verborgen omheining waardoor de tuin door lijkt te lopen in het omringende landschap. Een andere persoon uit deze groep die van zeer grote betekenis is geweest voor de ontwikkeling van de landschapsstijl was William Kent (1685-1748). Hij haalde zijn inspiratie uit de schilderijen van Claude Lorrain en Nicolas Poussin. Blijkbaar trokken deze heroïsche scènes hem meer aan dan het pastorale landschap van de rococoschilderijen. Voor Kent waren binnen het ontwerp elementen van belang als golvende lijnen, ha-ha en exotische bouwwerken voor het verhogen van de sfeer, zoals een tempel, obelisk of een kluizenaarshut.19 Een ander belangrijk aspect voor Kent was de relatie tussen het huis en de tuin. Het huis werd opgenomen in het ontwerp van de tuin. Enerzijds waren er vanuit de tuin mooie zichten op het huis en anderzijds bood het huis als uitkijkpunt schilderachtige beelden van tuin. Uit de veranderde relatie tussen huis en tuin wordt een verschuiving duidelijk binnen de kunsten. Bij de formele stijl was de tuin altijd ondergeschikt aan de architectuur van het huis. De architectonische regels moesten als het ware voortgezet worden in de tuinaanleg. Bij de landschapsstijl werd de tuinkunst gespiegeld aan de schilderkunst. Er werd zelfs beweerd dat de landschappelijke tuinkunst de hoogste beeldende kunstvorm was, omdat deze met natuurlijk materiaal de natuur nabootste en de natuur vervolgens als hoogste schoonheid werd beschouwd.

17

Ibidem, 17. R. Turner, Capability Brown and the eighteenth-century English landscape (Londen 1985) 44-47. 19 Louwerse, De landschapsstijl, 21-26. 18

12

Afbeeldingen 1 en 2. Arcadisch landschap van Claude Lorrain en Stourhead.

13

In de tweede helft van de achttiende eeuw is het Lancelot ‘Capability’ Brown (17151783) die zijn stempel drukt op de landschapsstijl. Bovendien wordt hij gezien als de eerste professioneel werkende ‘landscape gardener’.20 Brown was in de leer bij Kent en na zijn overlijden kon hij zijn plek innemen. De landschapsstijl groeide in die tijd uit tot een mode en doordat het de burgerij goed ging waren er veel opdrachten. In het werk van Brown kreeg de landschapsstijl vaste vormen en regels. Zijn ontwerpen kenmerkten zich door afwisseling, het belang van het lijnenspel en soberheid (zo maakte hij gebruik van slechts acht boomsoorten). Vaste onderdelen in de tuinen van Brown waren de clumps (boomgroepen) en de belt (rondwandeling). Zijn stijl paste binnen de The Landscape Movement die esthetische criteria hanteerde als the Beautiful (harmonie en proportie) en the Sublime (oneindigheid).21 Opmerkelijk is dat de vorm het belangrijkste aspect was in zijn werk, waarbij het ging om de esthetische kwaliteit van het ontwerp. Brown wilde met zijn tuin een eigen werkelijkheid creëren die losstond van de omgeving.22 Hiervoor bracht hij een zichtbare afscheiding rondom de aanleg aan, wat als stijlkenmerk recht tegenover de ha-ha stond. Brown was zeker een liefhebber van de Klassieke Oudheid, maar de exotische bouwsels bande hij uit de tuin. Met zijn invulling van de landschapsstijl riep Brown ook kritiek over zich af. Naast de The Landscape Movement bestond in Engeland een groep die aanhangers waren van The Picturesque.23 Zij interesseerden zich meer voor (zoals het woord al zegt) de schilderachtige invulling van het romantische landschap. Zij waren van mening dat de tuinen van Brown met hun soberheid en gebrek aan ‘aankleding’ niet geschikt waren voor het oproepen van de romantische beleving. Anderen waren echter van mening dat juist de eenvoud alle ruimte liet voor de eigen fantasie en persoonlijke beleving van emoties.24 Een ander punt van kritiek had betrekking op de manier waarop Brown een scheiding aanbracht tussen de tuin en het omringende landschap. Dit werd gezien als een afbreuk van het idee van natuurlijkheid. Nog een andere ontwikkeling in die tijd was de komst van vele exotische plantensoorten vanuit de koloniën. Brown hield zich hier echter niet mee bezig en bleef vasthouden aan zijn sobere aanpak, terwijl de elite zich wel ging interesseren voor de nieuwe plantensoorten.25 Hoewel Humphrey Repton (1752-1818) niet algemeen beschouwd werd als een genie zoals Brown, is ook hij van groot belang geweest voor de landschapsstijl zoals die in heel 20

Ibidem, 34. M.P. Bijlsma, Natuurontwikkeling en vormgeving: de relatie tussen natuur en cultuur en de betekenis daarvan voor het ontwerpen en vormgeven van natuur (Wageningen 1995), 29. 22 Van Veelen, Romantiek in de tuinkunst, 36. 23 Bijlsma, Natuurontwikkeling en vormgeving, 29-30. 24 Van Veelen, Romantiek in de tuinkunst, 37. 25 Louwerse, De landschapsstijl, 42. 21

14

Europa navolging zou krijgen. Typerend voor Repton was zijn eclectische stijl. Binnen de landschappelijke stijl verwerkte hij ook elementen uit de barok en de renaissance. Deze vermenging leverde een ontwerp op waarbij de door Brown nagestreefde eenheid enigszins verloren ging. Kernmerkend voor het werk van Repton was een soort driedeling van huisvoorgrond-achtergrond. De voorgrond bestond uit een enigszins gekunstelde tuin en de achtergrond werd gevormd door een park met een meer natuurlijke aanleg. Vaste onderdelen in het ontwerp waren een verhoogd terras met daarachter een grasveld met bloemperken, afgezonderde ‘giardini secreti’, bosquettes met slingerpaadjes, plantenkassen en een grote verscheidenheid aan exotische bomen en heesters (dit in tegenstelling tot Brown). Het teruggrijpen op vroegere stijlen sloot geheel aan bij de tendens van de tijd zoals hierboven beschreven is.26 Een ander noemenswaardig punt is dat Repton als eerste uitvoerige beschrijvingen gaf van de landschapsstijl op een rationele en praktijkgerichte wijze. Dit had grote gevolgen voor de toegankelijkheid van deze stijl, ook voor de rest van Europa. Tegelijkertijd bracht dit een verschuiving teweeg waarbij de poëtische beschrijvingen van de landschapsstijl plaats maakten voor een meer wetenschappelijke benadering.27 Tot slot volgen hier de belangrijkste stijlkenmerken van de Engelse landschapsstijl op een rij, deze waren afwisseling, spanning, geheimzinnigheid, continuïteit en schilderachtigheid. Zo werd bijvoorbeeld op verschillende punten het pad verscholen, waardoor het verdere verloop van de route geheimzinnig bleef. Een slingerende waterpartij door de gehele aanleg kon een illusie van continuïteit tot stand brengen. Anders dan bij de formele aanleg is de landschapstuin niet met een blik te overzien en dit gegeven vraagt om een rondwandeling. Tijdens de route over de slingerende paden krijgt de wandelaar een afwisseling van zichten voorgeschoteld. Deze kwamen tot stand door hoogteverschillen, golvende bosranden en waterpartijen, boomgroepen, contrast tussen licht en donker, tussen openheid en beslotenheid en door een verscheidenheid aan bouwsels.

26 27

Ibidem, 46-47. Van Veelen, Romantiek in de tuinkunst, 39.

15

H3. De landschapsstijl in Nederland Vanaf de zeventiende eeuw vond er in Nederland een verschuiving plaats bij de eigenaren van landgoederen en kastelen. De adel verloor steeds meer van haar vermogen terwijl tegelijkertijd de stedelijke elite alsmaar rijker werd. Vooral kooplieden en regenten verdienden veel geld en konden zich de aanschaf van een landgoed veroorloven. Vaak kochten zij daarvoor de oude ridderhofsteden en kastelen van de verarmde adel op en lieten er een mooie buitenplaats aanleggen. De oude huizen werden afgebroken of verbouwd volgens de laatste mode. Ook het ontwerp van de tuinen vormde een essentieel onderdeel van de buitenplaats als geheel. In de zestiende en zeventiende eeuw was Nederland toonaangevend op het gebied van handel, nijverheid en de kunst. Dit veranderde echter in de achttiende eeuw toen de welvaart begon af te nemen. Frankrijk en Engeland namen de vooraanstaande positie over en dit zorgde ervoor dat de rollen omgekeerd werden. Op het gebied van de kunsten was in het begin van de achttiende eeuw de Nederlandse cultuur geheel gericht op Frankrijk. Maar door politieke omstandigheden werd de relatie met Engeland in de loop van de eeuw versterkt. Deze ontwikkelingen waren ook zichtbaar op het niveau van de buitenplaats en werkten ook door in de tuinkunst die werd uitgeoefend. In de loop van de negentiende eeuw ging ook Nederland mee in de romantische beweging die zich in heel Europa manifesteerde. Zij het overal op verschillende manieren en in verschillende periodes. Dit had te maken met de specifieke maatschappelijke, politieke en economische situatie van een land en de wijze waarop de romantische idealen door kunstenaars werden opgepakt. In Nederland maakte de romantiek niet de grote ontwikkeling door zoals dat bijvoorbeeld in de Duitse literatuur en kunst het geval was. Toch groeide de nieuwe romantische tuinkunst en de bijbehorende natuurbeschouwing in Nederland uit tot een ware mode. In deze tijd werd ook het zeventiende-eeuwse werk van de filosoof Spinoza populair.28 Hij verkondigde dat de ongerepte natuur weldegelijk te herleiden was naar God. Voor het doorgronden van de waarheid waren, naast de rede, ook de intuïtie, het gevoel en de verbeeldingskracht van groot belang. Het begrip God werd gelijk gesteld aan de Natuur, waaraan men zich moest onderwerpen in plaats van haar te willen overheersen. Naast veel toonaangevende literatuur uit het buitenland zoals via Frankrijk, Engeland en Duitsland, had Nederland vanaf het begin van de negentiende eeuw ook een eigen standaardwerk over de Engelse landschapsstijl in de vorm van het ‘Magazijn van

28

Oldenburger-Ebbers, Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur, 37.

16

tuinsieraden’ van Gijsbert van Laar. De nieuwe tuinstijl kwam vanuit Engeland (dat moge inmiddels duidelijk zijn) naar Nederland en vanuit Frankrijk kwamen ideeën over de ideale maatschappij van gelijkheid voor iedereen en harmonie met de natuur. De wijde verspreiding van deze ideeën ging deels ten koste van de helderheid ervan. Soms kwamen er door vertalingen zelfs hele andere interpretaties tot stand. Ook moet gezegd worden dat de tuinkunst in die tijd in nog sterkere mate dan in Engeland het werk was van amateurs.29 De eerste aanzetten tot de landschappelijke stijl zijn aarzelend en vinden nog plaats binnen de (letterlijke) grenzen van de barok. Tussen de rococo en de vroegste vormen van de landschapsstijl bestaat een erg dunne lijn. Zo maakte P.W. Schonk in 1784 een ontwerp voor een deel van de tuin van Het Loo. Hij maakte hierin een wirwar van bosjes met kronkelende paadjes. Dit ontwerp werd aangebracht binnen de kaders van de formele aanleg, maar leverde wel een variatie op binnen de strakke geometrie van het ontwerp van Daniël Marot. Het is J.G. Michaël die beschouwd wordt als degene die de Engelse landschapsstijl in Nederland introduceerde en tevens wordt hij gezien als de eerste professionele tuinarchitect in ons land.30 Johann Georg Michaël (1738-1800) kwam rond 1760 vanuit Duitsland naar Nederland waar hij bij Jacob Boreel in dienst zou treden en voor wie hij in 1772 een tuinontwerp maakte. Boreel was afkomstig uit het Amsterdamse regentenpatriciaat. Hij had een paar jaar als ambassadeur aan het Engelse hof gewerkt. In die periode was hij geïnteresseerd geraakt in de Engelse tuinkunst. Terug in Nederland stuurde hij Michaël naar Engeland om zich in de landschapsstijl te verdiepen. Vervolgens liet hij hem plannen maken voor een nieuwe vormgeving en uitbreiding van de tuin op zijn landgoed Beeckestijn. En zo geschiedde. Het ontwerp kreeg een stapsgewijs karakter. Bij het huis bleef de formele aanleg intact, in het daarachter liggende deel werden in rococostijl allerlei slingerpaadjes aangebracht, waardoor er variatie ontstond binnen de barokke aanleg. In de uitbreiding daarachter werden de in Engeland opgedane ideeën uitgevoerd. Dit deel van de tuin bestond uit een akker met golvende bosrand, slingerende paadjes, een waterpartij met een eilandje en er werden verschillende bouwsels geplaatst in romaanse en gotische stijl. Een ontwerp in deze trant kan het beste gezien worden als een overgangsstijl en dat wordt zeker in dit voorbeeld heel mooi geïllustreerd.31 Kenmerkend voor de vroege landschapsstijl was dat deze nog binnen het bestek van de barokke aanleg plaatsvond, waarbij oude rechte lanen vaak deels of geheel behouden bleven.

29

Van Veelen, Romantiek in de tuinkunst, 58. Ibidem, 59. 31 Oldenburger-Ebbers, Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur, 38. 30

17

In deze tuinen was nog weinig sprake van een hoge belevingswaarde in de vorm van contrasten of variatie en ook het creëren van schilderachtige scènes vormde nog niet het hoofddoel.32 De ontwerpen hadden een relatief kleinschalig en gesloten karakter. In de loop van de negentiende eeuw groeiden deze losse elementen uit tot een volwaardige landschapsstijl. Bij deze ontwikkeling zou de architectenfamilie Zocher een essentiële rol spelen.

De rijping van de landschapsstijl

Aan het begin van de negentiende eeuw ontwikkelde de vroege landschapsstijl zich in Nederland verder tot een rijpe tuinstijl. In deze periode was het met name het werk van Brown dat een voorbeeldfunctie vervulde. Zo had hij als opvolger van Kent gewerkt aan het landgoed Stowe (1780). Behalve het verder terugdringen van de formele trekken, had hij op subtiele wijze de nog enigszins losstaande onderdelen in het ontwerp van Kent tot een ruimtelijk geheel weten te maken. Van Browns ruim opgezette ontwerpen in het glooiende landschap, met grote waterpartijen, een open veld met gegroepeerde bomen, landelijke scènes en verre zichtlijnen ging een inspirerende werking uit. Tot dan toe waren de tuinen in Nederland relatief klein van schaal, wat trouwens ook gold voor de formele tuinen, en bovendien vaak naar binnen gericht. De buitenplaatseigenaren konden zich geen landgoed van Engelse proporties veroorloven. Bovendien was de hoeveelheid beschikbare grond geringer dan in Engeland het geval was. Toch werd er in navolging van de Engelse voorbeelden geprobeerd om de tuinontwerpen wat grootser op te zetten en om verbindingen naar buiten te leggen doormiddel van lange zichtlijnen. Ook uit het werk van Repton werden belangrijke elementen overgenomen zoals het creëren van een illusie van oneindigheid en daarnaast het tot stand brengen van een hoge belevingswaarde voor de wandelaar.33 Het nieuwe tuinideaal sloot erg goed aan bij het Engelse heuvellandschap, maar dat lag voor Nederland met het voornamelijk vlakke en drassige land wel anders. Hoewel de landschapsstijl werd uitgedragen als een meer natuurlijke tuinvorm, moesten er zeker in Nederland heel wat aanpassingen gemaakt worden in het landschap. Zo werd er waar mogelijk gebruik gemaakt van natuurlijke hoogteverschillen, maar in veel gevallen werden er stukken land kunstmatig opgehoogd. Hiervoor kwam vooral het zand dat vrijkwam bij het uitgraven van waterpartijen goed van pas. Hoewel het landschap in hoge mate werd aangepast 32 33

Van Veelen, Romantiek in de tuinkunst, 64. Oldenburger-Ebbers, Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur, 43-44.

18

aan de eisen van het landschappelijke tuinideaal, resulteerden de nationale verschillen toch in een stijl met typisch Nederlandse kenmerken. In Engeland, waar de industrialisatie al eerder op gang was gekomen, was inmiddels veel bos verdwenen en was er een open landschap ontstaan. In Nederland daarentegen waren de tuinontwerpen vaak veel bosrijker, met wandelpaden die zich op sommige stukken al slingerend een weg baanden door zeer dicht bos.34 Niet alleen de gesteldheid van het landschap was van invloed op de nieuwe tuinstijl, ook de politieke en economische omstandigheden speelden een belangrijke rol. Toen in 1814 de Franse Tijd in Nederland tot een einde kwam, had dit ook gevolgen voor de ontwikkeling van de landschapsstijl. Na de Franse bezetting was er een periode aangebroken waarin de economie langzaam weer kon opbloeien. Men was optimistisch gestemd over de toekomst en stond weer open voor het doen van investeringen. Een aantal kooplieden en bankiers hadden met de situatie tijdens de Franse bezetting hun voordeel kunnen doen en waren rijk geworden. Zij kochten buiten de stad een groot stuk land en lieten er een buitenplaats met landschapstuin aanleggen. Toen vanaf 1825 de economische omstandigheden verder begonnen te verbeteren werd de groep die zich een buitenhuis kon veroorloven steeds groter.35 Door de grote toename van nieuwe buitenplaatsen in de loop van de negentiende eeuw was er veel werk voor tuinarchitecten die de landschapsstijl beoefenden.36 Ook de oudere landgoederen die nog in het bezit waren van de adel werden aan de nieuwe stijl aangepast. De landschapsstijl was intussen doorgebroken en ook deze groep eigenaren wilde meegaan in de laatste mode. Zo werd de landschapsstijl veel ruimte geboden om verder te groeien. Bij de aanpassing van oudere buitenplaatsen gingen architecten steeds grondiger te werk. Naarmate de landschapsstijl vollediger van vorm werd, bleef er van de formele aanleg steeds minder behouden. De boomaanplant langs rechte lanen werd gekapt en de paden werden vervangen door vloeiende wandelingen, kanalen werden vergraven tot ‘natuurlijke’ waterlopen en de symmetrische deeltuinen maakten plaats voor een glooiende weide met boomgroepen en solitairen. De oude middenas werd wel vaak aangehouden om een zichtlijn te behouden. Dit zicht voerde nu niet meer langs een rechte laan of een kanaal, maar over een waterpartij, een weide en langs boomcoulissen naar een punt buiten de aanleg of omgekeerd richting het huis. Een interessant punt kon bijvoorbeeld een bouwwerk zijn in neoclassicistische of gotische stijl. De tuingebouwen, ook wel bekend onder de naam follies C.S. Oldenburger-Ebbers, ‘De tuinarchitectuur van de Zochers. Deel 1: inventarisatie van de werken van J.D. Zocher sr. (1763-1817) en J.D. Zocher jr. (1791-1870)’, Groen 7 (1990), 9-13, aldaar 10. 35 H. Sleeuwenhoek en A. van Dam, De Stichtse Lustwarande herontdekt (Abcoude 1998) 59. 36 J. Smit, J.D. Zocher jr., 1791-1870: architect en tuinarchitect (Rotterdam 2008) 8. 34

19

oftewel ‘dwaasheden’, maakten ook een ontwikkeling door. Waren deze bij de vroege landschapsstijl soms in letterlijke zin decorstukken (bestaande uit slechts een voorgevel), later worden het daadwerkelijke gebouwtjes. In de loop van negentiende eeuw doet nog een stijl zijn intrede, die ook wel bekend wordt als de Zwitserse chaletstijl. De nieuwe situatie vanaf 1815 had ook tot gevolg dat meer Nederlanders op reis gingen, diegenen die het zich konden veroorloven tenminste. Vanuit het nieuw verworven natuurgevoel ging men op zoek naar het schilderachtige taferelen en reisde daarvoor naar Duitsland en met name Zwitserland. Terug in Nederland werd het landschap met een ‘Zwitserse blik’ bekeken. Zo werden in lyrische beschrijvingen bossen tot wouden en heuvels tot bergen verheven. De eigenaar van landgoed Broekhuizen te Leersum was blijkbaar ook hierdoor aangestoken, want hij liet op de Darthuizerberg een ‘Zwitsers Berghuis’ bouwen. Dit bouwwerk was zichtbaar vanuit het lagergelegen landhuis en moest de nadruk leggen op het hoogteverschil. Behalve dat het een romantische ideaalbeeld vertegenwoordigde, stond Zwitserland ook voor gezondheid. Men ging ervan uit dat er in hoger gelegen gebieden minder vochtige en schadelijke dampen waren. De zuivere berglucht zou daarom erg gezond zijn. Zo kregen ook huisjes in chaletstijl en andere rustieke bouwsels zoals bruggen een plek binnen de landschapsstijl.37 Geleidelijk aan kwam er een nieuwe tuinkunst tot stand waarbij men kon spreken van een totaalontwerp. In plaats van uit losse elementen bestond de tuin nu uit één geheel, waarbij ook het huis in het ontwerp was opgenomen. De landschappelijke tuin was opgebouwd uit een aantal onderdelen, zoals een vijver met een ‘natuurlijk’ oeververloop en daaromheen een rondwandeling, een open weide met hier en daar een groepje bomen of een solitair, paden en waterpartijen met een vloeiend verloop, (kunstmatige) glooiingen en lange zichtlijnen. Tijdens de wandeling waren de aangebrachte contrasten van groot belang zoals licht en donker of open en dicht. Dit bood aan de wandelaar een interessante afwisseling van zichten, bijvoorbeeld over het water terug richting het huis of over de weide en langs boomgroepen naar een kerktoren in de verte.38

H. Zijlstra, ‘Wild en stout: Zwitserse mode op de Utrechtse heuvelrug’, GM kwadraat: geschiedenis, geografie, monumenten, musea 2 (2007) 4-8. 38 Oldenburger-Ebbers, Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur, 44. 37

20

Fasering in de landschapsstijl

De landschapsstijl, ook wel romantische tuinstijl genoemd, wordt vaak onderverdeeld in een aantal fases.39 Hierbij worden verschillende termen gebruikt en ook varieert het aantal fases dat benoemd wordt. Toch zijn er drie deelstijlen te onderscheiden die overal aan de orde komen. Het is eerder een kwestie van waar precies de grenzen tussen fases worden getrokken, dan dat er op inhoudelijk vlak grote verschillen bestaan. Dit geeft aan dat een zeer strikte onderverdeling in de praktijk niet houdbaar is en dat de verschillende stijlen door elkaar kunnen lopen. Toch is er globaal een driedeling te maken aan de hand van de deelstijlen vroege landschapsstijl, late landschapsstijl en gardenesque stijl. De eerste twee fases zijn hiervoor al ter sprake gekomen, waarbij de vroege stijl ook wel geduid als de overgangsstijl en late stijl als de rijpe landschapsstijl. Tijdens de derde fase wordt met de gardenesque stijl een verwijdering van de romantische denkbeelden in gang gezet. De idealen maken plaats voor een meer materiële interesse. Door de introductie van nieuwe soorten werd in deze fase de variatie in planten en vormen binnen het ontwerp steeds belangrijker. Bij het wandelen door de tuin stond men nu vooral stil bij de verschillende planten om zich te vergapen aan de schoonheid en de bijzonderheid van de exotische soorten. Hiermee ging de ruimtelijke oriëntatie als een belangrijk aspect van het arcadische landschapsideaal verloren. Dit resulteerde in ontwerpen waarbij de lijnvoering niet langer als belangrijk onderdeel werd toegepast en ook de zichten die ver buiten de aanleg reikten verloren hun betekenis.40 Wanneer het gaat om de late landschapsstijl (ca.1820-1870) dan is het de (tuin)architect J.D. Zocher jr. die unaniem genoemd wordt als degene die hierin het grootste aandeel zou hebben gehad. Het begin van de verdere ontwikkeling van de vroege landschapsstijl werd al gemaakt in het werk van zijn vader J.D. Zocher sr. Na Zocher jr. zou vervolgens weer zijn zoon en dus een derde generatie Zocher als tuinarchitect aan de slag gaan. Zocher jr. zou echter degene zijn geweest die met zijn werk, dat hij uitvoerde door heel het land, bepalend was voor de rijping van de landschapsstijl. Andere tuinarchitecten die werkzaam waren in die tijd, waren L.P. Roodbaard, C.E.A. Petzold en H. van Lunteren en zijn zoon S.A. van Lunteren. Roodbaard werkte vooral in Friesland en zijn werk wordt door het besloten karakter ook wel tot de vroege stijl gerekend. Petzold werkte voornamelijk in

39

Hiervoor verwijs ik naar Groningen, De Utrechtse Heuvelrug, 243, Oldenburger-Ebbers, Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur, 37-45 en Veelen, Romantiek in de tuinkunst, 76-77. 40 Van Veelen, Romantiek in de tuinkunst, 77.

21

opdracht van Prins Frederik en de Van Lunterens werden voorheen ook wel buiten beschouwing gelaten vanwege het feit dat hun werk nog te weinig bestudeerd is.41 Voor ik op dit laatste punt verder inga, zal ik eerst verder uitwijden over de architectenfamilie Zocher.

De Zochers

Johann David Zocher sr. (1763-1817), kwam in 1780 vanuit Duitsland met zijn ouders mee naar Nederland. Hier ging hij in opleiding als tuinarchitect bij landgenoot Johann.Georg Michaël. In 1807 werd hij door Lodewijk Napoleon benoemd als hofarchitect. Voor de koning werkte hij onder meer aan de tuinen van Paleis Soestdijk, Huis ten Bosch en Amelisweerd. Daarnaast had hij ook een kwekerij Rozenhagen genaamd. Zocher sr. trouwde met de dochter van Michaël, samen kregen zij negen kinderen waarvan er twee later ook architect en tuinarchitect werden. In 1817 overleed Zocher sr. plotseling terwijl hij nog bezig was aan de tweede fase van het ontwerp voor Paleis Soestdijk. Johann David Zocher jr. (1791-1870) kreeg het vak in eerste instantie mee van zijn vader. Toen hij ongeveer achttien jaar oud was deed hij mee aan de Prix de Paris, een prijsvraag die werd uitgeschreven door Lodewijk Napoleon. Zocher jr. was een van de winnaars en mocht voor twee jaar naar Parijs om klassieke architectuur te studeren. Daar won hij vervolgens ook nog de Prix de Rome waardoor hij de kans kreeg om de bouwwerken van de Klassieke Oudheid in Italië zelf te kunnen bestuderen. Tussen 1810 en 1814 reisde Zocher jr. door Frankrijk, Italië en Zwitserland. Hij zou ook nog naar Engeland zijn gegaan, maar hier wordt nergens melding van gemaakt.42 Toen hij terugkeerde in Nederland ging hij in Haarlem wonen. Na het overlijden van zijn vader werd hij gevraagd om het werk op Soesdijk voort te zetten en dit werd zijn eerste grote opdracht. Ook nam hij de kwekerij van zijn vader over. In 1820 trouwde Zocher jr. en uit dit huwelijk werd zijn zoon Louis Paul geboren. Later zou Zocher jr. met zijn zoon veel samenwerken aan diverse opdrachten. In het begin van zijn carrière werkte Zocher jr. vooral rondom Haarlem, maar langzaamaan werd hij gevraagd door heel het land. Al snel groeide hij uit tot een hooggewaardeerd architect. Zo bleek ook uit zijn verscheidende lidmaatschappen bij voorname clubs. In 1822 kreeg hij het lidmaatschap van de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Amsterdam, in 1838 werd hij lid van het Royal Institute of British Architects en bij de opening van de Koopmansbeurs in Amsterdam in 1845 werd hij benoemd 41 42

Oldenburger-Ebbers, ‘De tuinarchitectuur van de Zochers. Deel 3’, 29. Smit, J.D. Zocher jr., 1791-1870, 18.

22

tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Veel van het werk van Zocher jr. bestond uit prestigieuze opdrachten voor vaak rijke lieden. Verschillende invloeden komen in het werk van Zocher jr. samen. Om te beginnen stond hij natuurlijk onder invloed van zijn vader, daarna werd hij verder opgeleid in de klassieke traditie tijdens zijn studiejaren in het buitenland. Het is goed mogelijk dat hier al in grote mate zijn latere denkbeelden over architectuur, tuinkunst en (arcadische) natuur vorm hebben gekregen.43 Of Zocher jr. zelf in Engeland is geweest is niet duidelijk, maar in Nederland waren de werken van Brown en Repton in elk geval zeer bekend. Ook op die manier kan hij dus kennis hebben genomen van hun tuinstijl en hun ideeën. Van beide tuinarchitecten zijn duidelijk elementen terug te zien in het werk van Zocher jr., bijvoorbeeld de afwisseling in de wandeling zoals bij Brown en de schijn van onbegrensdheid zoals Repton die toepaste.44 Zocher sr. werkte samen met Michaël in de vroege landschapsstijl, maar hij wilde deze verder ontwikkelen. Zo gaf hij een eerste aanzet om de oude structuren van de formele stijl verder te doorbreken. Hij hield bijvoorbeeld oude lanen alleen nog in stand wanneer deze dienstdeden als begrenzing van de tuin. Zocher jr. zette dit nog verder door en maakte het landschappelijke ontwerp tot een geheel, dat bovendien niet langer naar binnen gericht was maar verbinding maakte met het omringende landschap. In vergelijking met anderen wordt het werk van Zocher jr. omschreven als zeer artistiek, harmonieus, eenvoudig en toch vol afwisseling.45

Een tijdgenoot van J.D. Zocher jr. is de eerdergenoemde Hendrik van Lunteren die ook werkzaam was in de landschappelijke tuinstijl. Hij begon zijn carrière als ontwerper in 1807 en had vooral opdrachten in de provincie Utrecht en Gelderland. Beide heren waren elkaars concurrenten in het zeer in trek zijnde gebied van de Utrechtse Heuvelrug. Ook de Van Lunterens zouden uitgroeien tot een architectenfamilie, waarvan Hendrik de eerste generatie vertegenwoordigde.

43

Van Veelen, Romantiek in de tuinkunst, 81. Oldenburger-Ebbers, ‘De tuinarchitectuur van de Zochers. Deel 3’, 29. 45 Smit, J.D. Zocher jr., 1791-1870, 26. 44

23

Afbeelding 3. Tombe van Nellesteyn (Zocher), litho uit 1830.

24

De Van Lunterens

Hendrik van Lunteren (1780-1848) groeide op in Doorn op het landgoed Schoonoord. Zijn vader was in dienst bij Hendrik Swellengrebel, de eigenaar van de buitenplaats en daarom woonde het gezin Van Lunteren ook op het landgoed. Swellengrebel had rechten gestudeerd en was deken van het Domkapittel van Utrecht. Hij had Schoonoord als permanente woning in gebruik genomen in plaats van het alleen als zomerverblijf in te richten zoals gebruikelijk was. Net als hun vader gingen ook Hendrik en zijn broer Dirk van Lunteren aan het werk op Schoonoord als tuinjongens. Swellengrebel was erg begaan met de verdere ontwikkeling van zijn landgoed en met hetzelfde enthousiasme bekommerde hij zich om de ontplooiing van Hendrik van Lunteren. Zijn baas zag hem namelijk graag uitgroeien tot een goede bloemist en zelfs in zijn testament trof hij met het oog hierop de nodige maatregelen.46 Swellengrebel liet hem onder meer een groot bedrag na waarmee hij in zijn toekomst kon investeren. Zelfs deed hij zijn hele garderobe aan Van Lunteren toekomen, zodat deze hiermee voortaan goed voor de dag zou kunnen komen. Verder kreeg Van Lunteren toegang tot zijn indrukwekkende botanische collectie en daarnaast tot een interessante verzameling boeken en tekeningen. Maar ook tijdens zijn leven had Swellengrebel zich als een goede leermeester over Van Lunteren ontfermd. Zo nam hij hem in 1802 mee naar Engeland om daar kennis op de doen op het gebied van horticultuur en de aanleg van buitenplaatsen.47 Met het geld van de erfenis begon Van Lunteren samen met zijn broer een kwekerij die hij ‘Flora’s Hof’ noemde. Deze bevond zich in Utrecht vlak bij de domtoren en op deze plek ging hij ook wonen. Door Lodewijk Napoleon werd Van Lunteren in staat gesteld om officieel als boomkweker en bloemist aan de slag te gaan. In 1808 werd Flora’s Hof zelfs tot Koninklijke kwekerij benoemd en Van Lunteren kreeg persoonlijk de eer om door de koning als ‘Fleuriste du Roi’ betiteld te worden.48 De kwekerij groeide uit tot een goedlopende zaak, daarbij boden de broers ook hun diensten aan voor het ontwerpen van de aanleg voor buitenplaatsen en tevens voor het onderhouden ervan. Met de hulp en steun van Swellengrebel had Van Lunteren een goede start kunnen maken en via hem was hij bovendien in de gunstige sociale kringen beland voor het verkrijgen van opdrachten. Later ging Van Lunteren samenwerken met zijn zoon Samuel en kreeg het bedrijf de toepasselijke naam

Lammertse-Tjalma, ‘Hendrik van Lunteren (1780-1848)’, 38-39. Van Groningen, ‘Vollenhoven en Hendrik van Lunteren’, 13. 48 Lammertse-Tjalma, ‘Hendrik van Lunteren (1780-1848)’, 41. 46 47

25

‘H.van Lunteren & zoon’. Ook twee van zijn kleinzonen zetten de traditie voort, Isaak werd architect en zijn broer Hendrik ging aan het werk als tuinarchitect. Toen Van Lunteren nog op Schoonoord woonde kwam hij voor het eerst in aanraking met de nieuwe tuinstijl, in die tijd bestond er namelijk al een landschappelijke aanleg op deze buitenplaats. Hij leerde toen veel van zijn beschermheer Swellengrebel en ook daarna kon hij zich verder ontwikkelen dankzij het studiemateriaal dat hem was nagelaten. Tijdens zijn verblijf in Engeland, dat een jaar geduurd zou hebben, raakte Van Lunteren bekend met de parken van Brown met de karakteristieke clumps en belts en met het werk van Repton die onder andere de aanleg van bloemperken herintroduceerde. Dit laatste moet Van Luteren zeker ook hebben aangetrokken gezien zijn beroep als bloemist dat hij niet lang daarna zou opstarten. In Nederland werd in de tijd van Van Lunteren de landschapsstijl ook veelvuldig verspreid door middel van Duitse en Franse werken. In deze landen had de landschapsstijl al eerder haar intrede gedaan. De Duitse C.C.L. Hirschfeld beschrijft in zijn boek over de tuintheorie, dat aan het eind van de achttiende eeuw in Nederland verschijnt, het belang van de landschappelijke en pastorale aspecten. In tegenstelling tot de zeer uitbundige tuinen van daarvoor, gaat nu de belangstelling meer uit naar de natuur ter plekke, naar akkers en weiden en landelijke taferelen met grazend vee. Het zwaartepunt ligt minder bij de architectonische elementen, die nu eerder ter ondersteuning van het landschappelijke idee dienen. Hirschfeld vond het agrarische karakter van het Nederlandse landschap erg inspirerend. Ook vanuit Frankrijk werd aandacht besteed aan het agrarische aspect en de positie van plaatselijke omgeving in het ontwerp, de auteurs De Girardin en Delille werden in Nederland veel gelezen. De Girardin noemt bovendien de aanwezigheid van bos en water als essentiële onderdelen van de aanleg.49 Deze invloeden zijn duidelijk terug te zien in het werk dat van Van Lunteren deed voor verscheidende landgoedeigenaren. Veel van zijn tuinontwerpen bevatte akkers en weiden, het deel van de agrarische gronden dat buiten de tuin viel werd door middel van uitzichten toch in het ontwerp betrokken. Voor Van Lunteren vormde het bestaande landschap de basis van waaruit hij verder werkte. Zo kregen reeds bestaande paden, waterlopen en bossen ook een plek in het ontwerp. Verder waren belangrijke elementen die hij toepaste glooiingen, slingerende paden en waterpartijen, boomgroepen, solitairen en heesters. Zo

49

Ibidem, 52-53.

26

verkreeg hij afwisselende wandelingen met zichten richting het huis en daarnaast zorgde hij ook voor zichtlijnen die tot ver buiten de aanleg doorliepen.50

50

Van Groningen, ‘Vollenhoven en Hendrik van Lunteren’, 13.

27

Afbeelding 4 en 5. Petworth in West Sussex (Brown) en Vollenhoven (Van Lunteren).

28

H4. De buitenplaatsen Vollenhoven en Slot Zeist Vollenhoven

Vollenhoven in De Bilt wordt ook wel het mooiste buiten van de Stichtse Lustwarande genoemd. Bijzonder is dat dit landgoed nog altijd particulier bewoond wordt. Vollenhoven is tevens uitzonderlijk omdat de huidige situatie nog in unieke mate gelijk is aan de historische tuin- en parkaanleg van het begin van negentiende eeuw.51 Door overlevering was binnen de familie altijd al bekend dat het ontwerp hiervoor niet van de hand van een Zocher was. Er bestond een sterk vermoeden dat de tuinarchitect Hendrik van Lunteren geweest moest zijn. Door een unieke vondst nog geen drie jaar terug, werd dit op een wel hele mooie manier bevestigd. In 2005 werd er per toeval op de zolder van het landhuis een tekening van de buitenplaats gevonden. Het bleek (inderdaad) om een ontwerptekening van Hendrik van Lunteren te gaan van omstreeks 1828 (afb. 6). Deze tekening laat een landschappelijk ontwerp zien en ook staat het hoofdhuis en een aantal bijgebouwen erop aangegeven. De landschapstuin van Vollenhoven is in de loop van de tijd in verschillende etappes opgebouwd. Pieter de Smeth van Alphen, eigenaar van de buitenplaats tussen 1800 en 1810, is verantwoordelijk geweest voor de basis van de landschappelijke tuin. In opdracht van De Smeth werd de grote vijver aan de achterkant van het huis uitgebreid en met de vrijgekomen aarde werd vervolgens de nieuw te bouwen ijskelder opgehoogd. Er werden een oranjerie en een koetshuis gebouwd en er kwam een nieuwe moestuin. Ten zuiden van het huis (van voren gezien links van het hoofdhuis) liet De Smeth een sloot uit graven die dwars over het land buigt. Ook liet hij het hoofdhuis verbouwen en uitbreiden in neoclassicistische stijl. Een andere belangrijke ontwikkeling was de aanwinst van een overplaats, in 1806 verkreeg De Smeth de boerderij Den Eijck met bijbehorende gronden. Ook werd Vollenhoven destijds op visuele wijze uitgebreid door middel van zichtlijnen. Vanuit het huis kon men aan de andere kant van de weg uitkijken over de landerijen van de overplaats en aan de achterzijde richting de Dom in de verte. Een derde zichtlijn was gericht op het huis vanaf de weg tussen Amersfoort en De Bilt. De Smeth liet zelfs de weg verleggen zodat de zichtlijn loodrecht op de voorgevel uitkwam.52

51

Ibidem, 17. Van Groningen, C.L. van en F.M. Heijkoop, ‘Vollenhoven: het ontstaan van een lusthof op de Utrechtse heuvelrug in de eerste helft van de 19e eeuw’, Bulletin 2 (2007) 78-89, aldaar 81. 52

29

De tuinarchitect die in opdracht van De Smeth heeft gewerkt is heel waarschijnlijk ook al Hendrik van Lunteren geweest.53 Zijn naam werd teruggevonden in een aantal documenten uit die tijd waaronder een ontwerp voor het ‘Paardenwed’ uit 1810. In dit ontwerp voor Vollendhoven (dat echter niet werd uitgevoerd) voor een drenk- en wasplaats voor paarden, zijn verschillende landschappelijke elementen te herkennen. Zo is de geplande waterpartij niervormig en ook loopt er een gebogen laan langs het wed die waarschijnlijk onderdeel is van de nieuwe landschapstuin die De Smeth had laten aanleggen.54 Onderdeel van deze landschappelijke aanleg was ook een glooiend grasveld aan de voorkant van het huis met twee gebogen oprijlanen en verschillende boomgroepen. Het ontwerp van Van Lunteren uit 1828 hield een uitbreiding in van de reeds aanwezige landschapstuin en was dus hoogst waarschijnlijk een aanvulling op zijn eigen ontwerp. Vanaf 1827 was baron Van der Capelle eigenaar van Vollenhoven en hij had de buitenplaats als permanente woning in gebruik genomen. In zijn opdracht werd de tuin verder uitgebreid achter de gebogen sloot aan de zuidzijde van het huis. Daarnaast werd de overplaats die voorheen al door een zichtlijn visueel verbonden was met de buitenplaats, nu ook in fysieke zin opgenomen in het landschappelijke ontwerp. Om de overgang vloeiend te laten verlopen werd er voor het hoofdhuis een waterpartij aangelegd en een aantal boomgroepen geplant. Zo was er een mooi doorzicht ontstaan en daarnaast liep de waterpartij letterlijk door naar de overkant. Beginnende in het bos achter de boerderij Den Eijck was namelijk een beek gelegd over het terrein richting Vollenhoven, die de voorvijver van water voorzag. Het voorste deel van de overplaats was bovendien van landschappelijke kenmerken voorzien in het nieuwe ontwerp, met slingerende paden en waterlopen.55 In de tijd van Van der Capelle is er een ruime landschappelijke aanleg tot stand gekomen met een landelijke sfeer en een grote diversiteit. De begrenzing van de tuin bestond uit een rechte kavelsloot enerzijds en de Utrechtse weg anderzijds. Aan de overzijden van deze weg zette de aanleg zich voort in de overplaats en is zoals gezegd werd deze verbonden door een waterloop. In het tuinontwerp werden verschillende weilanden en bouwgronden opgenomen en zo bevond zich er ook een moestuin, een boomgaard en waarschijnlijk net als vandaag de dag liep er grazend vee. De moestuin behield zijn rechthoekige vorm, maar de weiden kregen ronden en asymmetrische vormen. Ook de boerderij van Den Eijck droeg veel bij aan de landelijke sfeer. Over het hele terrein slingerde zich paden en waterlopen, nu eens

53

Ibidem, 83. Van Groningen, ‘Vollenhoven en Hendrik van Lunteren’, 14. 55 Van Groningen, ‘Vollenhoven’, 86-87. 54

30

door een bosperceel en dan weer door het open veld. Op de open weiden waren bomen en heesters aangeplant in solitair of in groepjes. De waterlopen hadden een belangrijk aandeel in het bijeenbrengen van het totaalontwerp. De voorvijver ging in zuidelijke richting over in een slingerende beek, die in verbinding stond met de gebogen sloot door het weiland ten zuiden van de achtervijver. Deze kwam vervolgens weer uit in de kavelsloot aan de grens van de aanleg. De paden waren aan een kant voorzien van aanplant, geheel zonder aanplant of liepen door een bosperceel. Een deel van de wandeling werd parallel gelegd aan de rechte begrenzing van de buitenplaats, maar ook hier werd het pad van bochten voorzien. Het centrale punt in de tuin was het hoofdhuis en de kern van de aanleg werd gevormd door de achtervijver met zijn glooiende oevers. Vanaf het huis bestaat er nog altijd een schitterend uitzicht over de vijver die door de bocht erin eindeloos door lijkt te lopen. Bij de vijver werden bloeiende planten geplaatst zoals rozenstruiken. In de open gedeeltes werden verder boomgroepen, solitairen geplant bestaande uit verschillende soorten loofbomen en coniferen. De bospercelen in de aanleg bestonden waarschijnlijk evenals tegenwoordig voornamelijk uit beuken. Het slingeren van de paden en het water zorgde voor een effect van geheimzinnigheid en door de strategische manier van aanplanten werden er verrassende doorkijkjes gecreëerd. Nu eens richting het huis en dan weer over een open weide. Hierbij werd het oog geleid door de loop van het water of door coulissewerking van de boomaanplant. Dit alles resulteerde in een gevarieerde wandeling, met een hoge belevingswaarde. Dat dit ook in de tijd van Van Lunteren niet onopgemerkt ging mag blijken uit de volgende woorden van Christemeijer in 1837: ‘Verrassend is, bij het verlaten der boschschaduwen, het aardig landgezigt, dat, terzijde van den Amersfoortschen weg, over een helder stroomenden vliet die langs en tusschen grasweiden en boekweitvelden heen kronkelt, genoten wordt naar den kant eener wat verwijderde hofstede, waarvan het nette boerenhuis, in een lagchend verschiet, tegenover het park en lustslot van Vollenhoven gelegen is.’56

56

Zoals geciteerd in: Van Groningen, De Utrechtse Heuvelrug, 39.

31

Afbeeldingen 6 en 7. Vollenhoven: ontwerp van Van Lunteren (1828) en de huidige situatie.

32

Slot Zeist

Na een reeks van wisselende eigenaren kwam Slot Zeist in 1830 in het bezit van Jonkheer Jan Elias Huydecoper. Twee andere buitenplaatsen, Blikkenburg en Wulperhorst, waren ook in zijn bezit gevallen doordat zijn echtgenote deze een jaar daarvoor had geërfd. Huydecoper wilde het landgoed laten aanpassen aan de laatste mode. Hiervoor gaf hij de befaamde J.D. Zocher jr. de opdracht voor het ontwerpen van een landschappelijke tuin. Deze moest de reeds bestaande aanleg in formele stijl vervangen. Zocher maakte in 1831 een ontwerp voor de achterzijde van het huis, die zou echter maar ten dele worden uitgevoerd (afb. 9).57 In de jaren zestig van de vorige eeuw werd de landschappelijke aanleg die uiteindelijk wel tot stand was gebracht, weer zo goed mogelijk in oorspronkelijke staat hersteld.58 In het ontwerp van Zocher zijn de formele trekken grotendeels omgevormd naar de landschapsstijl. Rondom het huis gaf hij de slotgracht een natuurlijk ogende vorm met ronde bochten. Hiervoor moest de rechthoekige gracht uit de formele stijl vergraven worden. Ook het gedeelte van de tuin binnen de gracht kreeg op deze manier ronde kanten in plaats van scherpe hoeken en hij voorzag dit terrein bovendien van een asymmetrische vorm. In de waterpartij creëerde hij een eiland met daarop een groep bomen. Achter de gracht bevonden zich voorheen sterrenbossen, maar deze kregen in het plan van Zocher een heel andere indeling. Op de plek van het (vanuit het huis gezien) linker bos gaf hij een grote weide aan met hierin bomen in groepen of solitair. Aan de rechterkant plaatste hij een open weide door een wandeling omzoomt met daarachter bossages die tevens doorkruist werden door paden. Tussen deze bossages bevond zich nog een weide, wat kleiner van formaat, met boomgroepen en solitairen. In het ontwerp zijn boomgaarden opgenomen, waarvan er een achterin op het terrein gelegen was die grotendeels zijn rechthoekige vorm behield. De begrenzing van de aanleg werd voor een deel bepaald door oude lanen. Van de laan die loodrecht vanaf het huis liep werd het eerste stuk weggevaagd door het nieuwe landschapsontwerp. Het gedeelte van de wandeling die dit stuk van het terrein overbrugde voorzag Zocher van een zeer ruime bocht. Verder stond de oude laanbeplanting van het eerste deel niet meer aangegeven. Het vervolg van de rechte laan was wel intact gelaten. Door de hele aanleg zijn bochtende wandelingen gemaakt die af en toe ook parallel lopen aan de begrenzing. Door de tuin heen creëerde Zocher afwisselende wandelingen langs verschillende beplanting van heesters, coniferen en loofbomen. Snijpunten tussen de paden voorzag hij 57 58

Van Groningen, De Utrechtse Heuvelrug, 292. Oldenburger-Ebbers, Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur, 270.

33

overal van beplanting. Dit is vooral duidelijk zichtbaar op de hoek van de achtergelegen boomgaard waar twee paden elkaar snijden. Voor de wandeling bracht Zocher verscheidende doorkijkjes tot stand, over open weiden of tussen bossages door. Ook creëerde hij verschillende zichtlijnen in de richting van het huis, maar ook naar buiten toe in de richting van de buitenplaatsen Blikkenburg en Wulperhorst. Een zichtlijn die mooi terug te zien is in het ontwerp is die in de richting van Wulperhorst. Deze loopt vanaf de linkerhoek van het huis in een diagnonaal over de weide tussen de boomaanplant door, net onder de bovengrens van de aanleg en door tot in de verte.

34

Afbeeldingen 8 en 9. Slot Zeist: formeel en landschappelijk ontwerp.

35

Conclusie Wanneer de stijlen van Zocher en Van Lunteren, zoals beschreven aan de hand van de voorbeelden Vollenhoven en Slot Zeist, met elkaar vergeleken worden valt allereerst op dat deze veel overeenkomsten vertonen. Om te beginnen zal ik hieronder een overzicht geven van de kenmerken zoals die bij beide architecten in het tuinontwerp voorkomen. Waar de vormgeving van bepaalde onderdelen van de aanleg van elkaar verschillen zal ik dit expliciet benoemen.

Terrein

In het ontwerp wordt gewerkt met hoogteverschillen in het terrein, waar mogelijk worden hiervoor natuurlijke heuvels in het landschap gebruikt. Daarnaast wordt ook aarde gebruikt om kunstmatige verhogingen aan te brengen, hiervoor is bijvoorbeeld de aarde die vrijkomt bij het graven en vergraven van waterpartijen heel geschikt. Zo ontstaan er glooiende weiden en oevers. Behalve dat dit een mooi tafereel oplevert om over uit te kijken kunnen deze heuvels ook dienst doen als uitkijkpunt om van daaruit van het een uitzicht op het huis of naar elders in de omgeving te kunnen genieten.

Beplanting

Beplanting komt vaak voor in groepen of als solitairen van bomen en heesters. Hierbij worden loofbomen en coniferen gebruikt, deze laatste kunnen bovendien een melancholieke sfeer oproepen die zo de romantische beleving versterken. Een glooiende weide met daarop enkele bomen bij elkaar of een solitair bij een waterpartij vertegenwoordigen het pastorale landschap. De verschillende beplanting draagt bij aan de afwisseling in de aanleg en zorgen ook voor schaduwrijke plekken tegenover open en lichte plekken in de tuin. Een andere belangrijke functie van de beplanting is het creëren van zichten voor de wandelaar. Het oog wordt gestuurd door boomcoulissen of langs een enkele boom op een heuvel de verte in. Daarnaast ontstaan er doorkijkjes op plekken langs de route waar er een opening bestaat in de beplanting, waardoor bijvoorbeeld plotseling het huis in zicht komt. Bij Zocher gaat de wandeling zelden door dicht bos, terwijl Van Lunteren wel bospercelen tot onderdeel van de tuin maakt. Hoewel beide heren ook een eigen kwekerij hebben is het vooral Van Lunteren

36

die bloemperken in het ontwerp opneemt, voornamelijk dichtbij het huis en soms op een mooie open plek wat verderaf gelegen. Typerend voor Zocher is de manier waarop hij de snijpunten tussen de paden aan het zicht onttrekt door middel van beplanting.

Water

Waterpartijen vormen een belangrijk onderdeel van de aanleg en zorgen voor samenhang over het hele terrein. De verschillende vijvers en waterlopen staan meestal allemaal met elkaar in verbinding. De vijvers hebben ronde en vaak asymmetrische vormen en glooiende oevers. De sloten en beekjes slingeren door de hele tuin en worden dan weer breder en dan weer smaller, hiermee een natuurlijk beeld nagestreefd. Door op strategische punten het water in een bocht te laten lopen (of door gebruik van beplanting) wordt het verdere verloop aan het zicht ontnomen en wordt de illusie gecreëerd dat het water eindeloos doorloopt. Wanneer waterpartijen met hoekige randen en rechte lijnen bestaan die nog uit de formele mode stammen, dan worden deze verlegd in bochten en de scherpe hoeken worden afgegraven tot ronde buigingen. Wel worden soms de rechte sloten in tact gelaten die dienst doen als begrenzing van het terrein. In een grote waterpartij wordt er soms een eilandje gecreëerd beplant met bomen.

Wandeling

Net als het water slingeren ook de paden zich een weg door de hele aanleg. Van groot belang is de belevingswaarde tijdens een rondwandeling, die wordt tot stand gebracht door de verschillende elementen in de tuin. Zoals gezegd speelt vooral de afwisseling hierbij een essentiële rol, afwisseling in sfeer, in beplanting, in zichten en in het terrein. Zo voert de wandeling van het huis, voorbij een grote vijver, over bruggetjes, dan weer langs bouwlanden, over een open weide, onder donkere coniferen door of langs mooie bouwwerken. Ook de paden lijken oneindig door het slingerende en ondoorzichtige verloop. Soms blijven naast de nieuwe rondwandeling ook delen van oude lanen binnen het ontwerp gehandhaafd. Typerend voor Van Lunteren is dat hij vaak een wandeling langs de grenzen van de tuin laat rondlopen. Zo ontstaat er een ruim opgezette wandeling, die een zo groot mogelijke ruimte beslaat. Bovendien biedt dit goede mogelijkheden om het naastgelegen terrein visueel in de tuin te betrekken.

37

Zichten

Zoals gezegd worden er in de tuin verschillende zichten gecreëerd, zowel binnen de tuin als naar punten buiten de aanleg. Deze zichtlijnen voeren naar het hoofdhuis of naar landerijen. Dit soort agrarische gronden kunnen onderdeel zijn van een overplaats van het betreffende landgoed. Ook kunnen de zichtlijnen nog verder voeren naar een verder gelegen dorpje of naar een andere buitenplaats. De bedoeling is dat de wandelaar tijdens de wandeling wordt verrast door onverwachte doorkijkjes en door mooie uitzichten tot in de verte en dat hij de rust neemt om hierbij stil te staan en ervan te genieten. Soms worden zichtlijnen getrokken langs vroegere rechte lanen. De lanen zelf worden samen met de laanbeplanting in het nieuwe ontwerp weggevaagd door er een centrale weide voor in de plaats te maken, maar de zichtas blijft zo als het ware bestaan.

Gebouwen

Op de buitenplaats is vaak behalve het hoofdhuis een aantal bijgebouwen aanwezig zoals bijvoorbeeld een tuinmanswoning, een koetshuis, een ijskelder of een oranjerie. Bij Van Lunteren vormt het hoofdhuis het centrale punt van de tuin, maar ook de andere gebouwen worden het ontwerp opgenomen en hij laat de wandelingen erlangs lopen. Zocher was zoals gezegd naast tuinarchitect ook architect en heeft voor een aantal buitenplaatsen behalve de tuin ook het huis ontworpen. Bovendien werd hij vaak gevraagd om bouwwerken te ontwerpen om de tuin mee op te luisteren. Deze voerde hij soms uit in rustieke stijl, maar zijn voorkeur ging vooral uit naar de neoclassicistische stijl. De tuingebouwen die hij ontwierp voorzag hij van een functie, dit is anders dan de follies van de vroege landschapsstijl die soms letterlijk uit niet meer dan een schot bestonden.

Achtergronden en invloeden

Aangezien Zocher en Van Lunteren tijdgenoten waren is het zeer aannemelijk dat zij in aanraking zijn gekomen met dezelfde theorieën en voorbeelden met betrekking tot de landschapsstijl. Aan het begin van de negentiende eeuw waren dat de werken van tuintheoreticus C.C.L. Hirschfeld uit Duitsland en de natuurpoëzie van de Franse Delille. In Engeland waren er natuurlijk de grote voorbeelden Lancelot Brown en de latere Humphrey Repton. Van de stijl van Brown is in het werk van Zocher en Van Lunteren vooral de 38

afwisseling van het arcadische tuinbeeld terug te zien. Van Repton komt het creëren van de illusie van oneindigheid van paden, waterpartijen en uitzichten. Daarnaast bestonden er ook Nederlandse boekwerken over de landschapsstijl waarvan ‘Magazijn van tuinsieraden’ van Gijsbert van Laar de belangrijkste was. Wat betreft hun achtergrond zijn Zocher en Van Lunteren heel verschillend. Zocher kwam voort uit een architectenfamilie en hij kreeg zijn beroep mee van zijn grootvader J.G. Michaël en zijn vader J.D. Zocher sr. Zij werkten al in de vroege landschapsstijl, die Zocher daarna verder zou ontwikkelen. Een belangrijke tijd was natuurlijk ook de periode die Zocher in Parijs en Rome doorbracht als kwekeling van koning Lodewijk Napoleon, om zich in te scholen in de klassieke architectuur. Van Lunteren heeft zich daarentegen opgewerkt van eenvoudige tuinjongen tot architect. Hierbij was een essentiële rol weggelegd voor zijn leermeester Swellengrebel, die hem op allerlei mogelijke manieren gesteund en begeleid heeft. Zo was de studiereis die zij samen naar Engeland ondernamen om zich in de landschapsstijl te verdiepen een heel belangrijk onderdeel van zijn ‘opleiding’. Bovendien kreeg Van Lunteren via Swellengrebel toegang tot het milieu van landgoedeigenaren, voor wie hij later vele opdrachten zou uitvoeren. Van Zocher wordt ook gezegd dat hij waarschijnlijk zelf naar Engeland is gereisd, maar hiervan wordt in bronnen nergens melding gemaakt. Als we kijken naar het tuinideaal van de beide architecten ziet dit er vrijwel hetzelfde uit: een pittoresk landschap met glooiende grasvelden, boomgroepen en natuurlijke ogende wateren. Voor Zocher vormde het arcadische ideaal hiervoor de inspiratie met in het pastorale landschap ook de aanwezige classicistische bouwwerken als verwijzing naar de Klassieke Oudheid. Zoals eerder al genoemd werd was hij zelf ook verantwoordelijk voor de bouw van dergelijke bouwwerken in de vorm van bijvoorbeeld een brug, een koepel of een tombe. Zocher slaagde er goed in om het arcadische landschapsideaal te creëren vanuit de mogelijkheden die het Nederlandse landschap te bieden had. Voor Van Lunteren was binnen het pittoreske plaatje ook het agrarische karakter van groot belang. In tegenstelling tot Zocher die bij een aantal buitenplaatsen bouwlanden als onderdeel van de tuin zelf opnam,59 was dit voor Van Lunteren bijna in elk ontwerp het geval.60 Daarbij was Van Lunteren niet opgeleid in de klassieke traditie. Het is mogelijk dat hij zijn ideaal vond in de elementen die het Nederlandse landschap van zichzelf te bieden had en van daaruit naar zijn totale tuinbeeld toewerkte. Hierbij zou hij dan in mindere maten streven naar een arcadisch ideaal in 59 60

Oldenburger-Ebbers, ‘De tuinarchitectuur van de Zochers. Deel 1’, 13. Lammertse-Tjalma, ‘Hendrik van Lunteren (1780-1848)’, 54.

39

mediterrane zin, zoals dat voor Zocher van belang was. Hoewel Van Lunteren het bestaande landschap als basis voor zijn ontwerp nam, paste hij natuurlijk ook de ingrepen toe als het aanbrengen van verhogingen in het terrein en het vergraven van waterlopen. Maar wel waren er verschillende deelgebieden zoals een akker, een moestuin of een stuk bos die Van Lunteren als zodanig in de aanleg opnam. Hoewel in Nederland voornamelijk de naam van Zocher wordt aangehaald wanneer het gaat over de landschapsstijl is inmiddels duidelijk geworden dat ook de naam Van Lunteren het noemen waard is. Uit het voorgaande is gebleken dat ook de tuinen van Van Lunteren voorbeelden zijn van de ware landschapsstijl. De ontwerpen van Van Lunteren komen in grote mate overeen met die van Zocher. De verschillen die daarnaast zijn aan te wijzen geven aan dat Van Lunteren een eigen ontwikkeling heeft doorgemaakt als tuinarchitect. Dit wijst erop dat hij niet eenvoudig weg het werk van Zocher kopieerde. Het feit dat Van Lunteren al tien jaar eerder dan Zocher aan zijn carrière begon en al voor die tijd in aanraking was gekomen met de landschapsstijl versterkt dit nog eens. Bovendien is van Van Lunteren zeker dat hij een studiereis naar Engeland heeft ondernomen om de landschapsstijl te bestuderen. Hoewel beide heren verschillende achtergronden en opleidingen hadden waren zij uiteindelijk werkzaam in dezelfde kringen. Beiden ontwierpen zij schitterende landschapstuinen voor de gegoede burgerij en leverden een bijdrage aan het ontstaan van de Stichtse Lustwarande. Het is van belang om het werk van Hendrik van Lunteren nader te onderzoeken en daarmee meer helderheid te verschaffen over de betekenis van Van Lunteren voor de ontwikkeling van de landschapsstijl in Nederland.

Tot slot

In Nederland begon de landschapstijl aan het einde van de achttiende eeuw eerst op kleine schaal. Dit gebeurde onder leiding van een aantal rijke en ontwikkelde buitenplaatseigenaren. Zij waren afkomstig uit de burgerij, terwijl voorheen de landgoedeigenaren voornamelijk van adellijke afkomst waren. Ten tijde van de vroege landschapsstijl waren de opdrachtgevers zelf nauw betrokken bij de aanleg van de tuin en verdiepten zich persoonlijk in de tuintheoretische achtergronden. In de loop van de negentiende eeuw werd de landschapsstijl een modeverschijnsel en groeide uit tot een rijpe tuinstijl. Steeds meer nieuwe buitenplaatsen werden geheel in de landschapsstijl uitgevoerd. In deze periode waren de opdrachtgevers vooral geïnteresseerd in het volgen van de mode en in mindere mate verdiepten zij zich in de

40

theoretische achtergronden van de tuinkunst. Wel verlangde men naar het romantische buitenleven en had men de behoefte om te ontsnappen uit de stad. De oudere landgoederen, waarvan sommige nog in het bezit waren van adellijke families, werden geheel omgevormd naar de landschapsstijl. Hierbij verdween, soms op een enkele rechte laan na, de formele aanleg die nu uit de mode was geraakt. De formele tuinstijl, die vooral in Frankrijk tot bloei was gekomen, met de strakke patronen en de associaties met onnatuurlijkheid en absolutistische macht was niet langer gewenst. In tegenstelling tot Nederland en Engeland had Frankrijk een geschiedenis van absolute heersers die veel langer doorliep. In Frankrijk zette de landschapsstijl dan ook niet in vergelijkbare mate door. De Fransen waren te veel vastgeworteld in de traditie van de formele tuinkunst. De landschapsstijl is vanuit Engeland overgenomen en heeft zich op veel van dezelfde achtergronden gebaseerd. Toch kwam er in Nederland een eigen variant van de Engelse landschapsstijl tot ontwikkeling. In vergelijking met de Engelse voorbeelden waren de Nederlandse tuinen meestal kleinschaliger. Om toch een zekere mate van ruimtelijkheid te creëren kwamen de stijltechnieken zoals Repton deze toepaste goed van pas. Door het strategisch plaatsen van de beplanting leken de paden en waterpartijen tot in het oneindige door te lopen. Karakteristiek voor Nederland was de aanwezigheid van water en het agrarische karakter. Deze aspecten vormden ook in de Nederlandse landschapstuin de belangrijkste onderdelen. Daarnaast bestond er op de Nederlandse landgoederen in vergelijking met het Engelse heuvellandschap meer bos. Voor de buitenplaats vervulde het bos een praktische en een esthetische functie. Enerzijds werd het bos gebruikt voor de houtkap en anderzijds als onderdeel van de tuin om doorheen te wandelen en op uit te kijken. Zo ontstond er op de Utrechtse heuvelrug in de loop van de negentiende eeuw een gordel van buitenplaatsen met een landschappelijke aanleg. Dit gebied, dat aan het eind van de negentiende eeuw bekendheid kreeg als de Stichtse Lustwarande, kenmerkte zich door een rijke afwisseling van statige landhuizen met daaromheen mooi aangelegde tuinen, dichte bossen en dan weer open graslanden. De Stichtse Lustwarande kwamen in alles tegemoet aan de romantische verlangens van de stedelingen. Zij die niet zelf een buitenplaats bezaten kwamen naar dit gebied om er te wandelen en zich aan romantische gevoelens over te geven. Vandaag de dag is er veel veranderd in dit gebied en er bestaat nog maar een derde van het aantal buitenplaatsen dat er ooit gestaan heeft. Toch heeft de Stichtse Lustwarande veel van haar schoonheid behouden. Nog altijd komen veel mensen naar de Utrechtse Heuvelrug om de stad te ontvluchten en al wandelend te genieten van de omgeving. En nog altijd wordt het landschap met een romantische blik bezien. 41

Afbeelding 10. Doorkijkje in de tuin van Vollenhoven.

42

Literatuur Bijlsma, M.P., Natuurontwikkeling en vormgeving: de relatie tussen natuur en cultuur en de betekenis daarvan voor het ontwerpen en vormgeven van natuur (Wageningen 1995).

Groningen, C.L. van, De Utrechtse Heuvelrug: de Stichtse Lustwarande: buitens in het groen (Zwolle 1999).

Groningen, C.L. van, De wooncultuur op de Stichtse Lustwarande van de zeventiende tot de twintigste eeuw ([S.I.]: [s.n.] 2003). Groningen, C.L. van en F.M. Heijkoop, ‘Vollenhoven en Hendrik van Lunteren’, Historische woonsteden & tuinen 1 (2007) 12-17. Groningen, C.L. van en F.M. Heijkoop, ‘Vollenhoven: het ontstaan van een lusthof op de Utrechtse heuvelrug in de eerste helft van de 19e eeuw’, Bulletin 2 (2007) 78-89.

Heijkoop, F.M., De tuinen van Vollenhoven (De Bilt 2008).

Kolen, J.C.A., De biografie van het landschap: drie essays over landschap, geschiedenis en erfgoed ([S.I.] : [s.n.], 2005). Lammertse-Tjalma, P., ‘Hendrik van Lunteren (1780-1848): “vermaarde aanlegger van landgoederen en wat tot verfraaiing in het bouwkundig vak daarbij behoort” Tuinkunst 3 (1997) 36-75.

Louwerse, D.C., De landschapsstijl: ontwikkeling van een nieuw natuurbegrip en een nieuwe vormentaal in de 18e eeuwse tuinkunst (Wageningen 1979). Oldenburger-Ebbers, C.S., ‘De tuinarchitectuur van de Zochers. Deel 1: inventarisatie van de werken van J. D. Zocher sr. (1763-1817) en J. D. Zocher jr. (1791-1870)’, Groen 7 (1990), 913.

43

Oldenburger-Ebbers, C.S., ‘De tuinarchitectuur van de Zochers. Deel 2: Inventarisatie van de werken van C. G. Zocher (1796-1863) en L. P. Zocher (1820-1915)’, Groen 4 (1991) 22-27. Oldenburger-Ebbers, C.S., ‘De tuinarchitectuur van de Zochers. Deel 3: Enige proeven van ontwerpanalyses van projecten van J. D. Zocher sr. en jr., C. G. Zocher en L. P. Zocher, gezien in het licht van de ontwikkeling van de negentiende eeuwse landschapsstijl in Nederland’, Groen 10 (1991) 23-29.

Oldenburger-Ebbers, C.S., A. Backer en E. Blok, Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur: deel Oost en Midden: Gelderland en Utrecht (Rotterdam 1996).

Schama, S., Landscape and memory (New York 1995).

Sleeuwenhoek, H. en A. van Dam, De Stichtse Lustwarande herontdekt (Abcoude 1998).

Smit, J., J.D. Zocher jr., 1791-1870: architect en tuinarchitect (Rotterdam 2008).

Turner, R., Capability Brown and the eighteenth-century English landscape (London 1985).

Veenland-Heineman, K.M., Tuin en park: historische buitenplaatsen in de provincie Utrecht (Utrecht 1992). Veelen, J. van, Romantiek in de tuinkunst: de romantische beweging in Engeland in de 18e eeuw, de romantische tuinkunst in de 18e en 19e eeuw in Nederland, het Vondelpark 18501978 (Wageningen 1978). Zijlstra, H., ‘Wild en stout: Zwitserse mode op de Utrechtse heuvelrug’, GM kwadraat: geschiedenis, geografie, monumenten, musea 2 (2007) 4-8.

44

Afbeeldingen Afb. 1. Claude Lorrain: Landschap met offer aan Apollo, 1663. Capability Brown and the eighteenth-century English landscape, R. Turner. Afb. 2. Stourhead in Wiltshire. ‘Wikimedia Commons’, http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Stourhead_garden.jpg, laatst gewijzigd op 10 mei 2008, bezocht 12 juli 2008.

Afb. 3. Litho van de tombe van Nellesteyn door M. Mourot, ca. 1830. De Utrechtse Heuvelrug: de Stichtse Lustwarande: buitens in het groen, C.L. van Groningen. Afb. 4. Petworth in West Sussex. ‘The Garden and Landscape Guide’, http://www.gardenvisit.com/garden/petworth_house_garden, datum laatste wijziging onbekend, bezocht 12 juli 2008.

Afb. 5. Vollenhoven: zicht over de achtervijver. De tuinen van Vollenhoven, Frieda Heijkoop.

Afb. 6. Ontwerptekening voor Vollenhoven door Hendrik van Lunteren, ca. 1828. De tuinen van Vollenhoven, Frieda Heijkoop.

Afb. 7. Aquarel van Vollenhoven door I. van der Burg, 1999. De tuinen van Vollenhoven, Frieda Heijkoop. Afb. 8. Tekening ‘Plan Zeist’ door C. Forsell, ca. 1800. De Utrechtse Heuvelrug: de Stichtse Lustwarande: buitens in het groen, C.L. van Groningen.

Afb. 9. Ontwerptekening voor Slot Zeist door J.D. Zocher jr., 1831. De Utrechtse Heuvelrug: de Stichtse Lustwarande: buitens in het groen, C.L. van Groningen.

Afb.10. Vollenhoven: doorkijkje naar het hoofdhuis. De tuinen van Vollenhoven, Frieda Heijkoop.

45

View more...

Comments

Copyright � 2017 NANOPDF Inc.
SUPPORT NANOPDF