Tilburg University Morfologie van de \"Wolstad\"

January 13, 2018 | Author: Anonymous | Category: Geschiedenis, European History, Europe (1815-1915), Industrial Revolution
Share Embed Donate


Short Description

Download Tilburg University Morfologie van de "Wolstad"...

Description

Tilburg University

Morfologie van de "Wolstad" Boekema, F.W.M.

Publication date: 1982 Link to publication

Citation for published version (APA): Boekema, F. W. M. (1982). Morfologie van de "Wolstad": Over het ontstaan en de ontwikkeling van de ruimtelijke geleding en struktuur van TILBURG. (Ter discussie FEW; Vol. 82.05). Unknown Publisher.

General rights Copyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright owners and it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these rights. - Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research - You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain - You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal Take down policy If you believe that this document breaches copyright, please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately and investigate your claim.

Download date: 18. jul. 2017

~

mii i uiiiNmuimuuii uui iui uii i i

CBM R 7627 1982 5

subfaculteit der econometrie

REEKS "TER DISCUSSIE"

Bestem

I ~ T11rs~~??'IFTFNBUREAU I ;;.~-`., x~ Bi3?,?~

~ ~ ~,~~

HOI.~j 5~1.iT, ~.,

Nr.

i~ ~

No.

82.05

MORFOLO~IE v~N oEtlWOLSTAD" Over van

het de

ontstaan

ruimtelijke

struktuur

van

en de

ontwikkeling

geleding

en

TILBURG.

FRANS

BOEKEMA.

TILBL'RG

„DE WOLSTAD"

r1 O R F O

L O G I

E VAN DI;

Over het ontstaan en ruimteli jke geleding

de en

"W

O

L

S T A I)

".

ontwikkelin~ van de struktuur van TILF3Ultts.

TII,BUR("~~ F.

april

floekema.

1982.

Tniic~ullsc~cavi~,. Inleiding.

Dlz.

1

Iiistorie.

Dlz.

1

Dlz.

3

Blz.

4

gebouwen"

Blz.

8

bouwstijl.

Blz.

9

woonstad.

Dlz.

10

Blz.

12

Blz.

13

Slot.

Blz.

15

Literatuur.

Blz.

16

van

lle

opkomst

De

Iieerdgan~;en;

"Dijzondere Aanpassing 'I'ilburg als

Neergang van de Stedelijke

de

textielnijverheid.

oorsprong

textiel.

problemen.

van

textielbebouwing

Morfologie

van de

"Wolstad"

Inleiding Tilburg staat in Nederland sinds van de wollenstoffenindustrie, "de Wolstad" brieken

gekregen.

(met hoge

jaar en dag bekend als het centrum

en heeft om die reden het predikaat

Gedurende vele

schoorstenen)

decennia hebben textielfa-

en vele kerkgebouwen als dominan-

te elementen het zo karakteristieke profiel en silhouet van de bepaald.

De ontwikkeling van de

vloed gehad op de ruimtelijke textielsector de leden,

stad

textielindustrie heeft grote in-

geleding van de

stad.

Terwijl de

laatste dertig jaar een kwijnend bestaan heeft ge-

en er thans nog slechts enkele industriële textielcomplexen

in bedrijf zijn,

zijn de morfologische gevolgen van de opkomst,

bloei en neergang van deze bedrijfstak op tal van plaatsen in het stadsbeeld nog overduidelijk aanwezig of herkenbaar.

Teneinde de

ontwikkelíng van het stedelijk patroon van Tilburg te kunnen begrijpen, denis

is

een historisch overzicht van de industriële geschie-

onontbeerlijk.

De dominante positie van de wollenstoffenin-

dustrie en de specifieke karakteristieken, gen,

stellen ons in staat de

te doorgronden. king heeft bij

(min of ineer unieke)

geleding

De overwegend katholieke qeaardheid van de bevolde

stadsvorming eveneens een rol gespeeld,

duidelijke consequenties tegebruik.

typische

die hiermee samenhin-

met

voor de ruimtelijke structuur en het ruim-

Verderop gaan we hier nog nader op in.

Historie

Hoewel het beschrijven van de Tilburgse historie voor enkele

peri-

oden zekere moeilijkheden oplevert vanwege het gebrekkige bronnenmateriaal, blijkt uit enkele schaarse bewijsstukken dat Tilburg een van de oudste

nederzettingen van ons

land moet zijn geweest~~ In

een afschrift uit de twaalfde eeuw van een oorkonde Christus,

ín de

rechtszitting gehouden te Tilliburgis.

Hiermee

oudste naamgeving en datering van het ontstaan van Tilburg

geschiedschrijving vastgesteld.

of deze plaats 1)

709 na

wordt melding gemaakt van de overdracht van een landgoed

in een openbare lijken de

uit

Echter staat nog niet vast

overeenkomt met het huidige Tilburg,

aangezien de

Zië G. Beex: '~Tilburg en omgeving in praehÍstori~z:he tijd", in "Van heidorp tot industriestad",Tilburg, 1955, blz. 11 e.v.

-

oude

2 -

archiefstukken steeds melding maken van meerdere Tilburgen.

Van de

13e

tot de

eenkomt met de

16e eeuw komt de naam Westtilburg voor die over-

tegenwoordige plaats van de

naast treffen we de naam Oosttilburg aan

gemeente Tilburg.

die betrekking had op de

huidige plaatsen Oisterwijk,

Helvoirt en Berkel

Figuur

uit.

I beeld deze

situatie

werden Goirle en Westtilburg

tijd,

14e eeuw,

het

in 1387,

tot Heerlijkheid verheven,

supervisie,

1613 steeds meer

na

Voorafgaand aan de vorming van de Heerlijk-

onder eigen autonomie.

Figuur

Oisterwijk moet in die

(Tilburg)

aanvankelijk onder Oosttilburgse heid was aan de

(Berkel-Enschot).

Aan het eind van de

bestuurscentrum zijn geweest.

Daar-

inwoners

van Goirle en Tilburg ín 1329 het recht

I~)

1~~~ ~~~ `~~~.~v~e~~~ (Il~! IE~uJao~' ~

~

DRUNEN

VL'JMEN ~~I.:.e~m..Wlp'~~

s

~

4,

KAATSHEUVEL

~~

L DONGEN yIHNI 1I

VUCH7

.

r~]~VOIRj ; ~ ~s,

4~'~

OUDENHOUT -

~5,. {

-

.

w1VIM~IIM11rMtlM~Y~~[I~yIN ~~

,

~ERKEL

,`~

.`''

p-

~' ENSCHOT;

~p~

~ j ~

, k ~,, í~i.r ;-,.

;~:.

} g

~

~

~HARE ~,pHEUKELtJM~

~

{ i

OISTERWJK! '-----

~

.

~~~

`

'bp.yy~~

~

.` ~

~ ~~ ~~ ~MOER GESTEL i3

~iIIdA~M~

~

G1LZE

i

~

~4nw,r

OIRSCHUT

,ibr~~7,7taz

V~pZlCd.AR1A11'i GRENS DER TILBURGEN ~ De G4[nZEN su..TwoeaD[n

~~'-~-

PAROCHIE-GRENZEN

L O

-----

2)

euac[a~~~.E aN cER1cEl7KE yAti CA 13~0

..n DE

caeNxEN

PARO[H(E. KERK PLAATSEN

zo~oEa PAROCMIE KERK

PLAwiSEN.

D~E

IM

DF

M~OOEL[[Uw[N

DEN NAAM

VVESTTILBURG

DROEGEM

PitJArS[n,

DIE Ih

D[

MIDDEiEEUw[n

DfN

OOSTTILBURG

OROeGEr

Ontleend aan "Het hart van Brabant" 1942, blz. 9.

NAAr~

door P.C.

Boeren,

Tilburg,

-

toegekend,

de

"gemeene gronden"

heideteelt en turfsteken. kiezen, woners

3 -

te

gebruiken voor schapenteelt,

Tegelijkertijd mochten

die het recht hadden om keuren zich moesten

richten.

Pas

in

zij

zeven mannen

te maken, waarnaar de

in-

1453 verleende Philips van

Bourgondië als hertog van Brabant aan de Heer van Westtilburg het recht

zijn eigen Westtilburgse schepenen te benoemen.

jaartal dat is

voor de ontwikkeling van Tilburg van grote betekenis

geweest, was

bliek 1809

Een ander

1795

toen Staats-Brabant als

gelijk gesteld werd met de

gewest van de Repu-

andere provincies3).

Eerst in

verleende koning Lodewijk stadsrechten en begint de stedelijke

historie van Tilburg. De opkomst van de

De evolutie

textielnijverheid.

van de ruimtelijke structuur van Tilburg in verleden en

heden kan pas goed begrepen worden, van het ontstaan, nijverheid,

de qroei en

als men

lakennijverheid vanuit enkele Vlaamse en drassig,

De

Daarbij

geheel

noodzakelijk, zoeken.

kwam nog dat de

versnipperd waren.

door het

A1 deze

gezinnen

stelsel van gelijke

faktoren maakten het

De aanwezigheid van veel schapenteelt in de naburige ge-

niet moeilijk. volledige zijn

(katholieke)

dat men een aanvulling op het levensonderhoud moest

bieden de Kempen en de Meyerij,

en

steden geleidelijk aan in

voor eigen gewin al nagenoeg

zeer kinderrijk waren en de percelen, erfpacht,

In de Middeleeuwen kwam de

zandgronden van Tilburg waren schraal

zodat landbouwproduktie

niet haalbaar was.

rekenschap geeft

neergang van de belangrijkste tak van

de wollenstoffenindustrie.

Brabant tot ontwikkeling.

zich

maakte de keuze voor huisnijverheid

Aanvankelijk ontwikkelde deze

"huisindustrie",

nijverheid

zich tot

aangezien alle handelingen door de boer

gezin werden verricht.

belemmerende ordonnanties van

Het ontbreken van stadsrechten en gilden werd later door naburige pro-

duktiecentra veranderd doordat,min of ineer beperkende regels werden opgesteld.

In deze

tijd telde Tilburg cirka 3000

structuur was bovendien erg gebrekkig; Den Bosch

de enige twee

De

ínfra-

landwegen van

naar Antwerpen en van Breda naar Eindhoven kruisten elkaar

in Tilburg. 3)

inwoners.

Het ontbreken van een waterweg maakte de handelspositie

Opkomst van Nederland als economisch-geografisch gebied van de oudste tijden tot heden, door Prof. Dr. H. Blink, Amsterdam, 1925, blz. 416.

van Tilburg niet erg gunstig. De industrialisatie van het platteland eeuwen in en nam in de loop van de afinetingen aan.

16e en

In het begin van de

het voornaamste wolcentrum

de produktie

voor de plattelandswevers, gildevoorschriften

(b.v.

nog tot halverwege

de

de

lonen in de

in het Brabantse, en ondernemers

bijna

Enkele

de gebondenheid voor de

invoervoorschriften)4~.

18e eeuw duren,

Leidse industrie,

vrijheid

zou evenwel

toppositie kon verdringen.

de groeiende concurrentie

de vestiging van vele bekwame Leidse arbeiders

Het karakter van de

deze

beleid van de

en huisindustrie behield.

situatie in de hand ge-

19e

uitgezonderd

eeuw het karakter van hand-

Alle overige produktiehandelingen speel-

den zich vanaf het begin van de die meestal

waren,

autochtone

zuivere huisindustrie was inmiddels

het spinnen dat tot halverwege de

(- bereiders)

de

voordat de Tilburgse laken-

in Tilburg en het slechte

gebouwen",

als

stadswevers aan

Het

geheel uit de Tilburgse nijverheid verdwenen,

zondere

grotere

faktoren hebben

van lichtere stoffen,

Leidse industriëlen hebben tesamen, werkt5j.

17e eeuw steeds

goedkopere grondstoffen en

industrie de Leidse concurrenten van hun De hoge

zich na de Middel-

17e eeuw gold Tilburg al

van Brabant.

tot de opbloei bijgedragen.zoals produktiemethoden,

zette

18e eeuw af in zoqeheten

"bij-

tevens de woonhuizen van de

tussenpersonen in de

lakenindustrie.

"reijers" De uit-

vinding en toepassing van mechanische werktuigen,en met name

de uitvinding van de stoommachine leidden tot een concentratie van alle produktiehandelingen in één gebouw. In dat opzicht heeft de Industriële Revolutie

grote

veranderingen

in de bebouwde omgeving

van Tilburg teweeg gebracht. De Heerdgangen;

oorsprong van textielbebouwing.

De opkomst van de huisnijverheid in de Middeleeuwen had tot gevolg, dat

rond kruisingen van wegen groepjes boerderijen

huchten ontwikkelden, figuur

2

is

de

de

zogeheten Heerdgangen

zich tot ge-

(Heerd - hoeve).

In

situering van een negental Heerdgangen uitgebeeld

g)

Historische ontwikkeling van de Tilburgse wollenstoffenindustrie door P.J.M. van Gorp, Amsterdam, 1959, blz. 8.

5)

A.W.,

blz,

12 e.v.

5

r~~1Gl~i;lt

2:

!~e

~

1leerclgangen

van '1'ILLiURG

en

belan~ri iks ~e

omstreelcs

1 ~325 ~

radiaa.Is.~egen

- 6

-

van het be gin van de

volgens het "stadsbeeld"

fologische structuur van de oorspronkelijke 14-tal)

een

is

bij

De mor(in

Heerdgangen

totaal

de negen in kaart gebrachte woonkernen in de

geleding nog steeds herkenbaar.

stedelijke

19e eeuw.

In

figuur

zijn in de

3

huidige plattegrond van Tilburg de voormalige lokaties van de In het midden van deze pleinen of "plaatse"

Heerdgangen aangegeven. lagen de

zogenaamde

vee, waarin ook de

"wolspulen",in oorsprong drinkkuilen voor het ruwe wol gewassen werdó).

De

verbindingswegen.

gehuchten ontstond een typische

groei

door bebouwing langs

van de Heerdgangen vond hoofdzakelijk plaats de onderlinge

geleidelijke

Door deze uitbreidingen van de radiale structuur met de

lintbebouwing dwars door de open ruimten. langrijkste radialen weergegeven en

in

In figuur

figuur 3

zogeheten

2 zijn de be-

zijn

de wegen,

die

aanvankelijk als radiale verbindingswegen tussen de woonkernen terug te

hebben gefungeerd duidelijk

De overwegend Rooms-

vinden.

Katholieke achtergrond van de Tilburgse bevolking leidde ertoe, een indeling in parochies tot stand kwam.

van de

dat

Heerdgangen

zich sterk uitdijende

Veel parochiegrenzen vielen samen met de

grenzen

van de buurtschappen, waardoor de ruimtelijke entiteiten nog eens De even

door eensociale begrenzing benadrukt werden. gebouwen hebben samen met de en tevens

dominante plaats

fabrieksschoorsteen

ingenomen in het

zovele kerk-

een karakteristieke

stadssilhouet.

De ontwikkeling van de huisnijverheid was aanleiding tot de evolutie van aangepaste woningen, huisjes

de

zogenaamde wevershuisjes.

zijn nog in de oorspronkelijke staat bewaard gebleven.

Hoewel er diverse stijlen weefkamer

typerend,

zijn te onderscheiden

(op de begane

grond)

weven verband houdende

was

activiteiten.

7 personen

Om een indruk te krijgen van moet men bedenken dat Tilburg telde.

De bediening van één

(dikwíjls gezinsleden),

zodat enige duizen-

den inwoners in deze tak van nijverheid emplooi vonden, genoeg de basis

6)

ruimte-

ruim de helft bestemd voor de met het

enige honderden weefgetouwen

getouw vergde

de relatief grote

Van de cirka 80 m2 vloeropper-

de bedrijvigheid in de huisnijverheid, rond 1750

is

immers hier moest de bediening van het

intensieve weefgetouw plaatsvinden. vlak

Enkele wevers-

totale beroepsbevolking omvatte.

hetgeen na-

De afwerking van de op

van stukloon gesponnen en geweven produkten werden door een

Tilburg:

Textielcomplex,

Tilburg,

1981,

blz.

9.

-

I~r'

st.icis~?l~itte; roilcl

cle

voor~~r~li,~re

l'~[L1yU12(~

~~eerd~;an~;en

zi jn di.iideli jlc -

v.in

zichtbaar

voormali~re racliale bouwing.

7 -

eri

:'.e

in de lolcatie

anno

1982.

lle

lolcaties

v~rbindin~;swe~en ruimteli jlce

van

(radialen~

struktuur

heerd~ang.

verbindin~s~aegen met

overwe~end

lintbe-

tussenpersoon

(de

"Reijer"

die ook veelal

als opdrachtgever

naar lakenkooplieden in Leiden gestuurd,

geerde)

fun-

omdat gespeciali-

seerde apparatuur en vaklieden niet in Tilburg voorhanden waren. Later vond de afwerking zoals verven,droogscheren en vollen in toedoordat Leidse ondernemers

nemende mate plaats in Tilburg,

zich

hier vestigden. "Bijzondere gebouwen" Behalve boerderijen en wevershuisjes 18e eeuw ook een soort "Reijer"

trof inen in het begin van de die meestal door de

fabriekshuizen aan,

bewoond werden,

en waarin meerdere arbeiders werkten.

name Leidse ondernemers, waren door de ontbreken van belemmerende

lage Tilburgse

zogenaamde

lonen en het

bijzonder geïnteres-

gildevoorsch riften,

seerd in de exploitatie van deze

gebouwen",

"bijzondere

die bovendien meer ruimte boden voor de produktiehandelingen. feite kunnen deze

"bijzondere

gebouwen"

Met

In

worden aangemerkt als de

voorlopers van de echte wollenstoffenfabrieken.

De

technologische

vooruitgang in met name de mechanische verwerking heeft grote veranderingen teweeg gebracht.

Aanvankelijk waren die wijzigingen

van het produktieproces als gevolg van de introduktie van paardekracht en windkracht uitvinding van de

(volmolens)

stoommachine

singen van de interne

nog beperkt van omvang,

leiddde

tot revolutionaire

aanpas-

structuur van de lakenfabrieken en de

telijke structuur van het Tilburgse stadsbeeld. uitvindingen werden vanuit Engeland in de voerd.

maar de ruim-

De meeste machinale

textielindustrie inge-

De eerste door paardekracht aangedreven spinmachines werden

in het begin van de

19e eeuw geïnstalleerd.

Dat deze omvangrijke

en kostbare mechanische werktuigen een aangepaste produktieruimte vereisten

zal duidelijk zíjn.

deze wijze

uit tot volwaardige

De

"bijzondere gebouwen"

fabrieksgebouwen.

groeiden op

De overvloedige

open velden tussen de Heerdgangen bood voldoende vestigingsplaatsmogelijkheden voor de van de

fabrieken,

nog steeds

nieuwe ondernemingen.

en de

daar uit

tekenend voor de

taan plaats

in grote

resulterende

ruimtelijke

Door de Industriële Revolutie

vond het

aangezien grote

amorfe

ligging

structuur

zijn

geleding van de stad Tilburg. totale produktieproces voor-

gebouwen van één of ineerdere verdiepingen.

zat ook een duidelijke schaduwzijde aan de gen,

De verspreide

Er

technologische vernieuwin-

aantallen werknemers overbodig werden.

Voor

(gedeeltelijke)

sommigen werd een

De textielfabrikanten hebben dankbaar gebruik

teiten noodzakelijk. gemaakt van de lage

terugkeer naar landbouwactivi-

levensstandaard

(lage

lonen)

en de

houding van de arbeidskrachten,waardoor grootschalige

flexibele sociale con-

flicten uitbleven. De machines die aangedreven,

paardekracht en windkracht werden

verdwenen na de ingebruikneming van de eerste stoom-

1827

machine in

door spierkracht, in snel

tempo.

Het stadsbeeld onderging direct waartientallen

neembare veranderingen vanwege het verrijzen van enige fabriekscomplexen met hoge de gebouwen.

schoorstenen en nieuwe aanpassingen aan

Teneinde de drijfkracht van de

efficiënt mogelijk aan te wenden was het

stoommachines

noodzakelijk

zo

zoveel mo-

gelijk machines op één stoommachine aan te sluiten. De meest voor de hand liggende oplossing was gelegen in de hoogbouw, waardoor diverse apparatuur op

le,

2e en eventueel

riemen mechanisch voortbewogen werden.

3e etage via lange

Deze ontwikkeling betekende

een drastische omwenteling in de bouwstijl bestaande

drijf-

in vergelijking met de

fabriekspanden.

Aanpassing bouwstijl. De ervaringen met de hoogbouw brachten echter ook spoedig nadelen aan het licht, zoals het brandgevaar. Daarnaast werden de fabrieken capaciteit van de stoommachines -

- mede als

gevolg van de opgevoerde

onveilige,

sombe re en lawaaiïge werkruimten.

de stoommachines, deed de behoefte

De steeds

groter worden-

weefgetouwen en andere werktuigen en instrumenten, aan goed verlichte,

trilvrije en geluidabsorberende

werkruimten ontstaan zoals uitgestrekte produktie hallen. resulteerde deze Tilburgse

ontwikkeling in morfologische

structuur.

De overvloedige

om de nieuwe

met betrekking tot de bouwstijlen te kunnen de op

grote

De

realiseren.

schaal ontwikkelde nieuwe machines,

aan

die veelal uit het

Het weven vereiste een goede ver-

waardoor de benutting van daglicht meer aandacht kreeg.

zogenaamde

koepels

inzichten

laagbouwcomplexen boden steeds meer ruimte

buitenland geïntroduceerd werden. lichting,

aanpassingen van de

landelijke ruimte tussen de

Heerdgangen is nooit een knelpunt geweest, De in zwang gekomen

Opnieuw

"sheddaken",

dat

zijn dakconstructies waarbij

zaagtandsgewijs boven op het platdak

glazen

geplaatst worden,

zijn

.

-

10 -

de eerste dakconstructies waarbij mogelijk was, bebouwing.

De

wereldoorlog, van de

efficiënter gebruik van daglicht

en vormen tevens een specifiek voorbeeld van

textiel-

grote doorbraak van de electromotor na de eerste luidde het einde

van het stoomtijdperk

textielindustrie kon sinds die tijd,

in.

De

groei

nog beter dan voorheen

tot ontplooiïng komen. Inmiddels was

Tilburg verworden tot

"Wolstad"

bij

uitstek,

maar

deze eenzijdige economische monostructuur hield ook grote risico's in.

In de

nog voordat het grote verval van de

jaren,

vijftiger

tex-

blijkt dat ruim de helft van de Tilburgse be-

tielsector aanvangt,

roepsbevolking direct of indirect afhankelijk was van deze sector. Tilburg als woonstad. De

textielindustrie heeft ook

opkomst en bloei van de

gedrukt op de bebouwde woonomgeving.

zijn stempel

Telden de Tilburgse Heerdgangen

in de Middeleeuwen nog slechts enkele honderden inwoners, koppen,

was de bevolkingsomvang gegroeid tot cirka 9000 154.000

inwoners

neemt Tilburg tegenwoordig de

de ranglijst van de

in

1800

en met bijna

negende plaats in op

grootste Nederlandse steden.

Onderstaande tabel

geeft een overzicht van de groei van de bevolking. r

Bevolkingsgroei van Tilburg Jaar

aantal inwoners

1800

t

9.000

~ 1850

14.373

~ 1900

40.628

` 1925

69.659

; 1950

122.551

~ 1975

151.513

1982

153.952

De middeleeuwse woonkernen van de Tilburgen bestonden in hoofdzaak uit boerderijen.

Rond kruisingen van enkele wegen ontwikkelden zich

de gehuchten of Heerdgangen door de boerderijen veelal

rond een plein.

groepsgewijze De opkomst

situering van de

van de huisnijverheid

-

11

-

vond aanvankelijk plaats in boerderijen, aangepaste werkruimten in de

vorm van eenvoudige we vershuisjes

zich steeds sterker ge voelen. meer dan eenvoudige

maar de noodzaak van deed

De eerste we vershuisjes waren niet

lemen hutten met een dak van stro.

tallen van dergelijke bouwsels werden in die uitbreiding van de textielnijverheid en de

Vele tien-

tijd opgericht.

De

forse bevolkingsaanwas

leidden tot het voortdurend uitdijen van de diverse woonkernen. bebouwing geschiedde in hoofdzaak langs de de kernen, was.

De

De

verbindingswegen tussen

zodat een radiale structuur van lintbebouwing het gevolg

verspreid liggende boerderijen in de open ruimten,

werden

geleidelijk opgeslokt.

De grootscheepse industrialisering sinds de

Industriële Revolutie,

heeft niet alleen geleid tot vele verschij-

nir.gsvormen van industriële textielcomplexen in het stadsbeeld, brachten ook snelle

in de woningbouw nieuwe ontwikkelingen mee.

De relatief

teruggang van de huisnijverheid in de vorige eeuw en de

lijktijdige

snelle uitbouw van de industrie,

staan aan een nieuw type woning; dit kleine eenvoudige woningen, buurtverband gebouwd werden. drachtgevers geclusterd.

Niet

en huiseigenaren,

ge-

deed de behoefte ont-

de arbeiderswoning. die in grote

maar

series

zelden waren de

Doorgaans waren in wijk- of

fabrikanten op-

en werden de huizen

rond de

fabriek

De arbeiderswijken overheersen nog steeds in de huidige

oude stadskern.

Een andere

gen -

gezichtsbepalend voor het Tilburgse

zijn mede

categorie gebouwen - de

textielnijverheid is in overgrote mate kantenfamilies

geweest.

Deze

families

een

fabrikantenwoninstadsbeeld.

zaak van enkele

De

fabri-

lieten riante woningen bouwen,

herenhuizen in fraaie bouwstijlen voorzien

van grote

tuinen.

Op

di-

verse lokaties in de stad vormen deze herenhuizen nog een schril contrast met de povere

arbeiderswoningen in de

dicht bebouwde ar-

beiderswijken. De stedelijke bebouwing kan beschouwd worden als een materieel bewijs van historisch gegroeide sociale structuren. illustreren

fabriekscomplexen en kerkgebouwen,

en arbeiderswoningen hedentendage

nog duidelijk

nante sociale opbouw van de maatschappij.

In dat opzicht

fabrikantenwoningen de eertijds

domi-

-

12 -

textiel.

Neergang van de

De achteruitgang en de uiteindelijke ondergang van de Tilburgse wollenstoffenindustrie nam een aanvang aan het eind van de vijftiger jaren.

Grote

schommelingen hebben zich de afgelopen 100

daan in het aantal

textielfabrieken.

solute

142 wollenstoffenbedrijven.

topjaar met

gereduceerd

tot

38~).

Daarna trad een

in de vijftiger jaren voortzette. in de

1874 In

geld als het ab1936 was het

fors herstel in dat

De sluiting van enkele

jaren vijftig was het voorteken voor de malaise

van industrie. in de studie name

Het jaar

Diverse

jaar voorgeaantal

zich

tot

fabrieken

in deze tak

faktoren hebben hiertoe bijgedragen.

Zo wordt

"De ondergang van de Tilburgse textielindustrie"8)

gewezen op het

ven gevoerd werd.

fatale beleid

dat door de meeste

met

familiebedrij-

Een efficiënte bundeling van krachten kon niet van

de grond komen, waardoor geen adequaat antwoord op de buitenlandse concurrentie zen,

de

gegeven kon worden.

Door de sterk schommelende wolprij-

verminderde exportmogelijkheden mede als

gevolg van het

E.E.G.-verdrag en de maatschappelijke veranderingen

(loonexplosie,

verkorting werktijd), wreekte de op één pijler gefundeerde monostructuur van Tilburg zich wel bijzonder sterk. van

(eenzijdig geschoolde)

textielarbeiders werd onvoldoende opgenieuwe werkgelegenheid

vangen wegens het ontbreken van voldoende in economisch gezonde andere sectoren. jaren was de

slecht,

toestand enkele

gionaal-economische

uiterst

aan

te merken.

toestand als

zijn

(soms

Aan het begin van de met overheidssteun)

len bedrijven zijn gesloten, staan als

trieste

Merkwaardigerwijs werd terwijl de

re-

gevolg van voortgaande sluitingen

trieste balans worden opgemaakt;

fabrieken

situatie van de Tilburgse

jaren later weer teruggedraaid,

verder achteruitging.

zestiger

dat de rijksoverheid besloot dit gebied

als herstructureringsgebied deze

Aan het eind van de

regionaal sociaal-economische

regio al dermate

De omvangrijke uitstoot

tachtiger jaren kan een

nog slechts enkele

textiel-

in bedrijf;

tiental-

sommige complexen

enkele

zijn gesloopt,

andere

stille getuigen van de ondergang temidden van

7)

Historische ontwikkeling van de Tilburgse textielindustrie, P.J.M. van Gorp, Amsterdam, 1959, blz. 22.

g)

De ondergang van de Tilburgse 6 delen.

textielindustrie,

Tilburg,

de door

1980,

-

overige

stedelíjke bebouwing.

van een actief

(of passief)

13

-

In enkele andere gevallen is

sprake

hergebruik.

Stedelijke problemen. De

gevolgen van de lotgevallen in de

textiel sector

al terloops op diverse plaatsen aangestipt. Heerdgangen,

die

aan de basis

woningen,

bv.

Middeleeuwse

Voorts was voor de

De

een marktplaats of kasteel,

In

"Hart van Brabant"

zoals bij

de

Zo had de

tegenstelling

zich graag af-

stad die

geen duidelijk eigen stadshart.

verkeersstromen9).

toereikend

Het woningbestand liet kwalita-

Deze en andere

faktoren

leidden er toe zaken te stel-

Grootschalige stedebouwkundige ingrepen hebben met name

Tweede Wereldoorlog en in het bijzonder sinds

van

ríngbanen tot stand gekomen,

Zo is een stel-

die de ontsluiting van de oude

stad moesten verbeteren en tegelijkertijd als

aan-

voor de na-oorlogse buitenwijken moesten fungeren Heerdgangen liggen binnen de

na de

cirka 1957 plaatsge-

vonden,voornamelijk met betrekking tot de oude stad.

6

tonen

typische

de wegenstructuur op diverse plaatsen niet

moderne

3

van uitgroei vanuit één

dat plannen ontwikkeld werden om min of ineer orde op

sel

artefacten

De meerpolige ontwikkeling van Tilburg leverde

tief nogal te wensen over. len.

van de open

figuren 2 en

gevolgen van dit proces.

dan ook bijzondere problemen op. ficheert als

gebied.

steden is hier geen sprake

stad.

geleding van Tilburg

fabrieken en andere stedelijke

duidelijk de morfologische centrum,

oorspronkelijke

zijn door de dichtgroei

samengeclusterd tot een stedelijk tot vele andere

14

van de ruimtelijke

ten grondslag hebben gelegen, ruimten met

De

zijn hierboven

zwart omlijnde

en afvoerwegen (zie

figuur 3:

ringbanen).

Voorts

werden grootscheepse plannen ontwikkeld om een groot dynamisch stadscentrum te

realiseren10~

Voor dat doel moest een complete

beidersbuurt gesloopt worden.

Tevens werden omvangrijke

infra-struc-

tuurwerken ter hand genomen om via de aanleg van een brede ring de bereikbaarheid van het posante

(nieuwe)

ar-

city-

centrum te verbeteren.

Im-

grote gebouwen werden op diverse plaatsen in de stad gelo-

caliseerd teneinde meer recht 9)Het aantal

te

doen aan het image van de

"grote"

verkeersongevallen in Tilburg ligt relatief erg hoog.

10)Tilburg Totaal

1957-1975,

een zwartboek,

Tilburg,

1975,

blz.

5.

-

stad.

-

1863 daterende spoorlijn,

uit

De

14

tussen het noordelijke en

die een duidelijke

zuidelijke stadsdeel

grens

vormde werd door

een verhoging van het baanlichaam een minder grote barriëre bij noodzakelijke

Met behulp van

verkeersdoorbraken.

dragen werden en worden de

forse

rijksbij-

oudere arbeiderswijken gerenoveerd,door

middelen die in het kader van de

stadsvernieuwing ter beschikking

Ook de door sloop

textielcomplexen vrijkomende

kwamen.

van oude

percelen binnen de gemeenten, een woonbestemming gekregen. sloopt.

hebben in enkele gevallen primair Niet alle

fabriekscomplexen zijn ge-

Een aantal oude textielfabrieken staan als macabere ruïnes een glorierijke periode moet

van wat eens

zijn geweest,

te mídden

van woonbuurten te wachten op sanering dan wel hergebruik. Van verschillende

zijden bleek belangstelling te bestaan voor behoud

en hergebruik van de oude

fabriekspanden.

het particuliere bedrijfsleven met name van de panden voor diverse bedrijven,

opslagloodsen,

Daarnaast was

ook de

doeleinden, meubelzaken,

Zo was

de interesse van

gericht op de aanwending zoals

groothandel,

auto-

supermarkten en andere.

gemeentelijke overheid betrokken bij

de aan-

koop van leegstaande panden met het oog op bestemmingen die van bedrijfs-economische, sociaal-culturele en historisch-archeologische aard waren. In de woningsector resteren nog slechts enkele wevershuisjes, wijl vele

tientallen

fabrikantenwoningen een karakteristieke plaats

in de binnenstad innemen, De

ter-

zij

het

niet altijd met een woonfunktie.

oorspronkelijke staat van de arbeiderswijken is fors

in vele

geval-

gewijzigd.

len door de

grootscheepse renovatieprojecten,

Behalve bij

de industriële bebouwing hebben ook andere elementen

uit de sociaal-culturele sfeer het veld moeten ruimen. kerkgebouwen die het Tilburgse stadssilhouet verscheidende pelijke

afgebroken,

Van de vele

zo sterk bepalen,

zijn

omdat het draagvlak door de maatschap-

ontwikkeling te smal

geworden was.

-

15 -

Slot Het huidige stadsbeeld van Tilburg vertoont nog overduidelijk de blijvende gevolgen van de dominante rol van de textielsector in de afgelopen eeuwen.

Hoewel op diverse plaatsen de sporen van het ver-

leden volledig weggewist

zijn en op andere plaatsen de nalatenschap

zich in gewijzigde vormen manifesteert,

is

de ruimtelijke

geleding

resultaat van de processen in grote trekken nog onmiskenbaar aanwezig. Een blik op de huidige plattegrond van Tilburg, met de als

amorfe wegenstructuur op wijkniveau, reinen van de voormalige

de verspreid

liggende

ter-

fabriekscomplexen,en de lokaties van de

voormalige Heerdgangen met de nog bestaande radiale verbindingswegen, toont de huidige morfologie van de wolstad als erfenis van een sterk eenzijdig opgebouwd industrieel verleden. Het ontstaan en de groei van Tilburg, dank zij de concentratie van de wollenstoffennijverheid,

zal ook in de toekomst ongetwijfeld zijn sporen

in de ruimtelijke configuratie van de stad blijven

dragen.

Tilburg, Frans Boekema.

16

LITLRATUUR. 1~

P.C.

2~

A.J.A.C.

van Delft;

'Cilburg,

1974.

Ii.J.A.N1.

Schurink,

3~

13oeren;

stad, 4~

5~

6~

Tilburg,

i'.J.i.

van

Y,rabant,

Tilburg,:Als

J.H.

van Nlosseveld;

Historische

van de

De

ruimten

werkende

industriëel

':í.J. ~~'.fi.

van den Lerenbeemt,}t.J.A.A1.

1~. C.

~~.

i~oeren;

Tilburgse

Noord-

de

Schurink;

1)e

opkomst

van

1959.

praehistorische

tijd,

wolni jverheid

tot

het

begi~z

c'er

1955.

oudste

tijden

als

tot

textielindustrie,

van Gorp;

Itet

Amsterdam,

economisch-geografisch

heden;

Amsterdam,

wolwerck

Tilburg, te

De

ondergan~; van

1980,

Tilburg

1925.

~

in de

6

delen~

late

i~~iddel-

~959.

'1'heseus;

12~':~.erlcfrroep

1~3~1'.J.;~1.

de

mens;resten van

voor Ontwikkelingsvraagstukken;

cle Tilburgse

'i'ilburÉ;

I~ijmegen,

Oplcomst van Nederland

10~Instituut

ceu~aen,

industrie-

's-Hertogenbosch,1979.

omgeving in

De Tilburgse

van de

1 1~''.J.i-;.

en

Tilburg,

lilinlc;

E~;ebied

tot

1955.

eeuw,

17e

verleden;

industriestad,

'I'ilburg

Tilburg,

Van heidorp

1959.

brabants

L'eex;

en nijverheidscentrum~

ontwikkeling van

'l.

als

1942.

1955.

Amsterdam,

l:apel}zof;

Tilburg,

woonstad

wollenstoffenindustrie,

.

9~

hart

van Gorp;

'Lilburg

8~

Het

Tilburg Totaal

1957-1975,een

zwartboek,

1975. van

Gorp;

lle

oplcomst

van

de

Tilbur~se

lalcennijverheid,

:lrnsterdam, 1959. 14~:L.G.J.

Verberne;

Tilburg,

1 5~ i, . i' .

Iets

over het

Tilburg van

omstreeks

1830,

1955.

Spren~~er de

Rover;

I;nige Tiburgse

toponiemer ,

Ti lburg,

1~;55. 16~i1.}iarc?enk~erg;

}Iet ontstaan van de vri jheid Tilburg,

'Cilburg,

1955. 17~i~.J.?:.

van CUorp;

"1'ilburg's 18~i'.I~ijhof;

oplcomst,

1600,

van de

amsterdam,

industrie

l~o eren

in

;

'[`ilbur~;,

~;ederland,

t; i t

en

Leiden bevorderde

Zutphen,

techniek;

industriële

1978.

de paro chi ege s clzi edeni s

1955.

te

1959.

:ionumenten van bedrijf

archeolozie

1 9~ 1' . C.

Verval

van Ti lburg vóór

17

20}J .ll.

1~osseveld;

Tilburg,

achtergrond, 21}1'.J.ï~. ups

en

22)1?.lt.ï:.ll. Tilburg, 23}: .J.1J.ï~?. 24)I'.ï .A'i.

25}II.

Rottier;

27)i:.

Peeters,

i938.

vele

ruim

een

eeuw

geleden,

strukturen,

Tegeli jk optredende Amsterdam,

I~'~uiderberg,

faktoren waren

1980.

oorzaal{

1959.

verkenningen in Tilburgs

verleden,

1955.

73uursinlc,

28}A.C.

in Tilburg

Stedelijke

Follcloristische

26}.~.

stad

lakenindustrie beleefde

1959.

armoede

teruggang,

i~Iandos;

een

en hun historische

1955.

van Gorp;

Tilburg,

lle

Simons,

grote

van

'lilburg,

dowzls,

tekeningen

1955.

Voorspoed van de

Gorp;

van

merlcwaardige

Twee

in

Oubor~;;

Stad en Ruimte, Tilburg

in beeld

panorama-

en

Assen,

1979.

1900-1980,

luchtfoto's,

I:ationalisatie

in de

de

ontwikkeling van

Tilburg,

1980.

textielindustrie,

delft,

IN

19~31

0.1.

0.2,

0.3.

REEDS VERSCHF;NEN:

J.J.A.

H. J.

Peer Klijnen

H, J.

0.5.

A.L.

0.7.

0.8.

0.9.

10.

11.

B.

Hempenius

Heuts

Kaper

R.M.J. Heuts R. Willemse

J.P.

Dr.

Heesters

G.P.L van Roij

Glombowski

Drs. W.A.M. de Lange H.A.C. de Coninck-Merckx M.R.M. M.C.M.

Turlings Puyk

voor numerieke simulatie van deze modellen

jan.

Macro economic policy options in non-markt structures

febr.

~-vergelijkingen en operatoren

maart

Definities van gemiddelde factorproductiviteiten en bezettingsgraad in een jaargangenmodel voor industriële sectoren, met een toepassing voor de sector Chemische Industrie

maart

Asymptotic Robustness of Predictío~,. Intervals of Arima Models by Devia.tions of Normality

mei

Some aspects of differential equations with discontinuous right-hand sides

juli

Impulse response patterns for various dynamic time teries models

juni

and

J.P. Heesters

12. J.

13.

van Mier

R.J.M.

jan.

De mathematische structuur van conjunctuur-structuurmodellen en een rekenprocedure

Peer

0.4.

0.6.

Inadmissibility of linearly invariant estimators in truncated parameter spaces

Moors

Aankleden of uitkleden? Een kritische beschouwing van de honorering van de huisarts - vril beroepsbeoefenaar

sept.

Aankleden of uitkleden? Een kritische beschouwing van de honorering van de medisch specia.list - vrij beroepsbeoefenaar ten opzichte van de ambtenaar

okt.

Rente-arbitrage, valutaspeculatie en wisselkoersen

nov.

A Comment on Sherman's Marxist Cycle Model revised version

nov.

Deeltijdarbeid op de Katholieke Hogeschool Tilburg nov.

14.

Drs. W.A.M. de Lange L.H.M. E3oscti M.c:.M. Turlings

15. ii.

Peer

Z'abellenboek bij het Onderzoek 'Deeltijdarbeid op de Katholieke Hogeschool Tilburg'

nov.

Economische groei en uitputtelijke grondstoffen

nov.

IN

1982

O1.

W,

REEDS VERSCHENEN:

van Groenendaal

02.

M,D.

03.

F.

04.

P.T.W.M.

Merbis

Boekema

Veugelers

Building and analyzing an econometric model with the use of a hybrid computer; part I.

jan.

System properties of the interplay model

jan,

Decentralisatie en regionaal sociaal-economisch beleid

maart

Een monetaristisch model voor de Nederlandse economie

maart

oi~p~~~~u~i~~m~~ma~~n iH

View more...

Comments

Copyright � 2017 NANOPDF Inc.
SUPPORT NANOPDF